Woensdrecht, 10 december 2026
Bron laatst gecontroleerd op 19 november 2026.
Landelijke Handhavings- strategie Omgevings- recht (LHSO)
_12 oktober 2022_
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
_12 oktober 2022_
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
Inhoud
1. Inleiding.......................................................................4
1.1 Aanleiding en achtergrond ........................................................... 4
1.2 Doelstelling en werkingssfeer ......................................................5
1.3 Opzet van dit document ..................................................................6
2. Uitgangspunten en beginselen......................... 7
2.1 Uitgangspunten......................................................................................7
2.2 Beginselen ...................................................................................................8
3. Visie op een passende interventie.................. 10
4. Stappenplan om te komen tot een passende interventie....................................12
4.1 Stap 1: positionering van de bevindingen
in de basisinterventiematrix ........................................................13
4.2 Stap 2: bepalen van de verzwarende aspecten
die aanleiding kunnen geven voor een
ingrijpender herstelsanctie
of voor strafrechtelijk onderzoek of bestraffing...........14
4.3 Stap 3: optreden aan de hand van de algemene
of domeinspecifieke interventiematrix ..............................15
4.4 Stap 4: bepalen of afstemmingsoverleg nodig is .......17
4.5 Stap 5: vastlegging stappen en beslissingen.................18
5. Randvoorwaarden voor werken met de LHSO.............................................................19
3
HOOFDSTUK 1
Inleiding
De Omgevingswet is gericht op het bereiken en in stand
houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en
een goede omgevingskwaliteit. Deze wet heeft daarbij oog voor
de duurzame ontwikkeling, bewoonbaarheid van het land en
de bescherming en verbetering van het leefmilieu. De wet is
ook gericht op de intrinsieke waarde van de natuur, en op het
doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke
leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften.
Met de Omgevingswet is (nagenoeg) alle voorheen bestaande
wet- en regelgeving die ter bescherming van de fysieke
leefomgeving dient, gemoderniseerd en gebundeld. Het
gaat om een stelselherziening waarmee zowel integratie
als vereenvoudiging van het omgevingsrecht is beoogd.
Dat is een grote hoeveelheid regels en voorschriften. Het
omgevingsrecht is niet alleen neergelegd in de Omgevingswet,
maar ook in de bijbehorende uitvoeringsregelgeving: het
Omgevingsbesluit (Ob), het Besluit kwaliteit leefomgeving
(Bkl), het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal), het Besluit
bouwwerken leefomgeving (Bbl) en de Omgevingsregeling
(Or). Daarnaast maken ook Rijk, provincies, gemeenten en
waterschappen regels en voorschriften in het omgevingsrecht.
Een groot aantal bestuursorganen en 29 regionale
omgevingsdiensten zijn met de uitvoering van die regels belast.
Die bestuursorganen en omgevingsdiensten, de politie, de
bijzondere opsporingsdiensten, de inspectie leefomgeving en
transport (ILT), gemeenten, provincies, waterschappen, en
het Openbaar Ministerie zijn met de bestuursrechtelijke en
strafrechtelijke handhaving belast. Tezamen vormen zij de
handhavingspartners.
4
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
De Omgevingswet gaat uit van vertrouwen. Bij vertrouwen
hoort het nemen van verantwoordelijkheid. De overheid wil
erop kunnen vertrouwen dat burgers en bedrijven zich houden
aan de voor hen geldende regels. Burgers en bedrijven mogen
erop vertrouwen dat de overheid degenen aanspreekt die de
regels overtreden. Dat draagt bij aan een gelijk speelveld en doet
recht aan het rechtsgevoel van de samenleving. Handhaving
is dan ook één van de instrumenten waarmee de overheid
het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde
fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit nastreeft.
Handhaving is een essentieel element van de werking van de
rechtsstaat.
Om effectief te kunnen handhaven, moeten de
handhavingspartners intensief en loyaal samenwerken.
Dat geldt voor de bestuurlijke overheden onderling, voor
de instanties binnen de strafrechtsketen en, omdat vrijwel
alle omgevingsrechtelijke regels zowel bestuursrechtelijk
als strafrechtelijk worden gehandhaafd, bovenal voor de
bestuurlijke organen en instanties enerzijds en het Openbaar
Ministerie en andere strafrechtelijke instanties anderzijds.
Afstemming en samenwerking tussen bestuur en justitie
zijn ook noodzakelijk omdat niet alleen via het strafrecht
(strafrechter of OM ) een straf kan worden opgelegd, maar in
toenemende mate ook het bestuur overtredingen kan bestraffen
met een bestuurlijke boete. Afstemming en samenwerking
tussen bestuur en justitie zijn bovendien in talloze wettelijke
bepalingen voorgeschreven. Het gaat daarbij niet alleen om
de Omgevingswet en de Algemene wet bestuursrecht, maar
ook om het Wetboek van Strafvordering en de Wet op de
economische delicten.
De inwerkingtreding van de Omgevingswet is de aanleiding
voor het vaststellen van de Landelijke Handhavingsstrategie
Omgevingsrecht (LHSO). De LHSO heeft een breder werkings
bereik dan zijn voorganger, de Landelijke handhavingsstrategie
(LHS) uit 2014. Een deel van de taken, het basistakenpakket,
moet worden uitgevoerd door de regionale omgevingsdiensten.
Voor die basistaken moeten de bestuursorganen die in een
omgevingsdienst deelnemen gezamenlijk een uniforme
handhavingsstrategie vaststellen.
Die strategie moet zo nodig worden afgestemd met de instanties
belast met de strafrechtelijke handhaving. Het Omgevingsbesluit
stelt eisen aan de kwaliteit van vergunningverlening, toezicht
en handhaving (VTH). De decentrale bestuursorganen stellen
op basis daarvan kwaliteitscriteria vast voor het VTH-beleid.
De LHSO is daarvan een belangrijk onderdeel. De decentrale
bestuursorganen stellen op basis van deze eisen een uitvoerings en handhavingsstrategie vast. Deze twee strategieën vormen in
feite het uitvoerings- en handhavingsbeleid. Het is noodzakelijk
dat hierin ook het handhavingsbeleid wordt opgenomen,
bij voorkeur wordt er hier de LHSO voor gebruikt. Voor de
omgevingsdiensten is het verplicht om, voor dit onderdeel, aan te
sluiten bij de LHS en zijn opvolgers; nu dus de LHSO. [1]
De overheid is verantwoordelijk voor het handhaven van het
omgevingsrecht. Voor het bestuur geldt (bij herstelsancties)
de zogenoemde beginselplicht tot handhaving. Het Openbaar
Ministerie is belast met de strafrechtelijke handhaving van de
rechtsorde. De kwaliteitseisen die het Unierecht aan nationale
handhaving stelt – handhaving moet doeltreffend, evenredig en
afschrikkend zijn –, gelden door de toenemende invloed van het
Unierecht op het omgevingsrecht voor een steeds groter deel
van het omgevingsrecht en worden in de LHSO dan ook als
uitgangspunt genomen.
Wanneer regels worden overtreden – en het vertrouwen
daardoor wordt geschaad –, is een passende interventie
geboden. Welke interventie passend is, hangt af van de aard,
zwaarte, oorzaken en gevolgen van de overtreding en van
het verwachte effect van de interventie. Het gedrag van de
overtreder speelt vooral bij bestraffende interventies ook een
belangrijke rol.
1 Op grond van de modelverordening uitvoering en handhaving van de VNG en het IPO. De link voor de omgevingsdiensten met de LHS en de LHSO staat beschreven in deel C (procescriteria), onder de 9b (de sanctiestrategie).
5
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
Uit een oogpunt van rechtsgelijkheid behoren interventies in
vergelijkbare situaties op eenzelfde wijze te worden toegepast.
Interveniëren is daarbij breder dan het opleggen van sancties;
ook aanspreken, waarschuwen en informeren kunnen in een
concreet geval passende interventies zijn. De LHSO biedt een
afwegingsinstrument om in concrete gevallen afgestemd,
eenduidig, effectief en evenredig te kunnen interveniëren.
De LHSO dient als hulpmiddel voor een effectieve en
rechtmatige handhaving.
Brede toepasselijkheid; werkingssfeer ook naast de verplichte basistaken mogelijk
De LHSO heeft betrekking op de Omgevingswet en de daarop
gebaseerde regels. Ze is bedoeld als instrument voor de
organisaties belast met de handhaving daarvan. Toepassing
van de LHSO leidt tot afgestemd en effectief bestuursrechtelijk
en/of strafrechtelijk optreden. Daarom is de LHSO met de
daarin neergelegde visie, uitgangspunten en richtsnoeren,
breed toepasbaar. De LHSO kan dan ook door bestuursorganen
worden vastgesteld voor andere taken dan de verplichte
basistaken. Ook zou de LHSO kunnen worden toegepast door
andere bestuursorganen. De uiteindelijke werkingssfeer hangt
dus af van de mate waarin bestuursorganen de LHSO toepassen
en in hun handhavingsbeleid overnemen.
Alle bij de LHSO betrokken handhavingspartners hebben de
wens en zien de verplichting om te komen tot integrale en
effectieve handhaving op het geheel van ordeningswetgeving, en
het omgevingsrecht in het bijzonder. De noodzaak ligt besloten
in de wijze waarop de Europese en Nederlandse wetgever toezicht
en opsporing en handhaving hebben geregeld. De noodzaak
komt ook naar voren uit een reeks onderzoeksrapporten. De
LHSO is de tussen de handhavingspartners afgestemde strategie
om tussen bestuursrechtelijke en strafrechtelijke handhaving af
te wegen.
Met de vaststelling van de LHSO door het Bestuurlijk
Omgevingsberaad (BOb) vervalt de landelijke handhavings
strategie van 4 juni 2014. De LHSO zal vijf jaar na de vast
stelling op initiatief van het Interprovinciaal overleg worden
geëvalueerd.
Het grote bereik van de Omgevingswet brengt mee dat de
LHSO een brede reikwijdte heeft. Er is daarom gekozen voor
de volgende opzet. In hoofdstuk 2 worden de uitgangspunten
en beginselen voor de handhaving van het omgevingsrecht
uiteengezet, waaronder die voor de noodzakelijk samenwerking
tussen de handhavingspartners. Die beginselen en
uitgangspunten spelen een belangrijke rol bij de wijze waarop
de passende interventie wordt gekozen. De algemene strategie
hiervoor is te vinden in hoofdstuk 3 (visie) en hoofdstuk 4
(stappenplan). In hoofdstuk 5 worden de randvoorwaarden
en processtappen voor het werken met de LHSO gegeven.
In aanvulling op de LHSO kunnen er handhavings- of
sanctiestrategieën zijn voor specifieke deelterreinen van het
omgevingsrecht vergelijkbaar met de aanvulling voor Seveso overtredingen (Brzo) uit 2012.
Landelijke handhavingsstrategie (algemeen/basis)
De handhavingsstrategie bestaat inhoudelijk uit een visie
op de handhaving, een beschrijving van de keuzes tussen
interventies, de processtappen om – in het licht van de
uitgangspunten en beginselen – in een concreet geval tot
de juiste keuze voor een passende interventie te komen en
de beslispunten voor het bevoegd gezag. De landelijke VTH
kwaliteitscriteria [2] vereisen voor het basistakenpakket een
uniforme handhavingsstrategie op het niveau van de regio;
door het overnemen van de landelijke handhavingsstrategie
kan aan deze verplichting van met name de deelnemers aan een
Omgevingsdienst worden voldaan. De handhavingsstrategie in
hoofdstuk 3 ziet dan ook primair op de basistaken, waarvoor
het vaststellen van een uniforme handhavingsstrategie op het
niveau van de omgevingsdienst voor met name de deelnemers
aan een Omgevingsdienst wettelijk verplicht is, maar kan
ook worden vastgesteld voor en toegepast bij de uitvoering en
handhaving van de niet-basistaken. De LHSO kan op deze
manier worden gebruikt voor (veel) meer delen van of zelfs
het gehele omgevingsrecht. Dat heeft als voordeel dat ook
handhavingspartners zoals de politie en bijzondere toezicht- en
opsporingsinstanties er meer mee zouden kunnen gaan werken.
2 In dit document wordt uitgegaan van de VTH Kwaliteitscriteria 2.2 uit 2019.
6
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
Keuzemodules niet-basistakenpakket: keuzestrategieën
Vanwege de breedte van het omgevingsrecht is de
handhavingsstrategie naar zijn aard algemeen. De keuze
van bestuursorganen om de LHSO ook vast te stellen
voor handhaving buiten de verplichte basistaken kan
verder worden ondersteund met een aantal modules
waarin bouwstenen en modellen zijn opgenomen voor
specifieke deelterreinen van het omgevingsrecht buiten
dat basistakenpakket. Te denken valt aan bouwregels en
erfgoedregels, vanwege de daarvoor bestaande bestuurlijke
boetebevoegdheden, maar het is denkbaar dat in de loop
van de komende tijd andere modules worden toegevoegd
die geschikt zijn voor een landelijke benadering. [3] Deze
domeinspecifieke strategieën kan het bevoegd gezag (het
OM daaronder begrepen) naar keuze vaststellen, al dan niet
aangepast aan de lokale situatie. Ook kan het bevoegd gezag
ervoor kiezen samen met het vaststellingsbesluit LHSO of
in een latere aanvulling daarop eigen lokale, bovenlokale
of regionale strategieën vast te stellen voor bepaalde
deelterreinen naar keuze. De elektronische bekendmaking
van zo’n besluit maakt deze beleidskeuze transparant.
3 De landelijke handhavingsstrategie Brzo die van toepassing is bij de hand having van Seveso-voorschriften, is een voorbeeld van een landelijke module die al bestond vóór inwerkingtreding van de Omgevingswet. Het gaat hier om een module ‘bovenop’ de algemene landelijke handhavingsstrategie voor een basistaak waarvoor de specifieke deskundigheid is vereist die bij een klein aantal (6) omgevingsdiensten is gebundeld. Er valt ook te denken aan modules voor andere taken dan de verplichte basistaken.
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
HOOFDSTUK 2
Aan het Unierecht en het Nederlandse geschreven en
ongeschreven recht kan een aantal uitgangspunten en
beginselen worden ontleend die centraal staan bij de
handhaving van het omgevingsrecht en de samenwerking
tussen de handhavingspartners. Dat zijn de volgende.
A. _Veilige en gezonde fysieke leefomgeving._
Handhaving door de overheid van het omgevingsrecht draagt
bij aan het bereiken van de doelen van de Omgevingswet:
duurzame ontwikkeling, bewoonbaarheid van het land en
de bescherming en verbetering van het leefmilieu. Ook
handhaving is gericht op het bereiken en in stand houden
van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving, een goede
omgevingskwaliteit, ook vanwege de intrinsieke waarde van de
natuur, en op het doelmatig beheren en ontwikkelen van de
fysieke leefomgeving.
B. _Vertrouwen._
De Omgevingswet gaat uit van vertrouwen. Bij vertrouwen
hoort het nemen van verantwoordelijkheid. De overheid wil
erop kunnen vertrouwen dat burgers en bedrijven zich houden
aan de voor hen geldende regels. Burgers en bedrijven moeten
er op kunnen vertrouwen dat de overheid degenen die regels
overtreden daarop aanspreekt. Het spreekt vanzelf dat burgers
en bedrijven erop kunnen vertrouwen dat de overheid ook zelf
de regels naleeft. En de instanties die met de uitvoering en
handhaving van het omgevingsrecht zijn belast, handelen op
basis van onderling vertrouwen en respect.
7
C. _Integraal, risico gestuurd en effectgericht._
Handhaving in het omgevingsrecht is integraal (de activiteiten
van de betrokken overheidsorganisaties zijn onderling
afgestemd), risico gestuurd (prioritering op basis van
regelmatige risico-inventarisatie om met beperkte capaciteit
een zo groot mogelijke beperking van risico’s te bereiken)
en effectgericht (het doel is een zo groot mogelijke naleving
om bij te dragen aan de doelen van de Omgevingswet).
Vanzelfsprekend wordt waar nodig en/of op verzoek van
handhavingspartners ook buiten vooraf gestelde prioriteiten
opgetreden.
D. _Onafhankelijk en professioneel._
Het tot handhaving bevoegde gezag is sterk, slagkrachtig
en onbevangen. Het heeft een onafhankelijke houding,
is deskundig en professioneel, en handelt zonder
vooringenomenheid. Handhavingsinstanties en hun
medewerkers handelen consequent en vasthoudend op
basis van de geldende wet- en regelgeving en de landelijke
handhavingsstrategie. Het belang van sterke, slagkrachtige en
onafhankelijke handhaving is groot. De handhavingsinstanties
zijn daarom robuust, hebben voldoende kritische massa
en beschikken over de benodigde professionele afstand tot
het politiek-bestuurlijke gezag. Ook is het belangrijk dat er
ruimte is voor medewerkers om hun professionele mening
naar voren te brengen. Alle bevoegde bestuursorganen
en handhavingsorganisaties dragen hier aan bij. Indien
en voor zover omgevingsdiensten met de uitvoering van
handhavingstaken op grond van de Omgevingswet zijn belast,
verstrekken de bevoegde bestuursorganen deze diensten een
duidelijke opdracht en een ruim mandaat om die opdracht op
professionele wijze uit te kunnen voeren.
E. _Loyale samenwerking._
Met het oog op effectieve handhaving werken de met
handhaving belaste bestuurlijke, politiële en justitiële
autoriteiten loyaal met elkaar samen, hebben ze regelmatig
overleg en handelen ze op basis van vertrouwen en
respect. Ze wisselen waar mogelijk en noodzakelijk
informatie met elkaar uit en delen kennis met elkaar.
Ze stemmen hun handhavingsprogramma’s op elkaar af
om planmatig effectief en integraal te handhaven en ze
stemmen hun handhavingsactiviteiten af om te komen tot
passende interventies en de gekozen interventies effectief
te doen zijn. Ze beseffen dat het delen van beschikbare
informatie een noodzakelijke voorwaarde is voor een
toereikende informatiepositie en effectieve handhaving.
De handhavingspartners voldoen zo aan de verplichtingen
uit het Unierecht die zijn neergelegd in vele richtlijnen en
verordeningen en worden afgeleid uit de algemene verplichting
tot loyale samenwerking bij handhaving. Ook de aangifteplicht
uit artikel 162 Sv en de voorlegplicht bij bestuurlijke boetes
op grond van artikel 5:44 Awb zijn invulling van loyale
samenwerking.
F. _Adequate overlegstructuur._
Effectieve handhaving gaat uit van een adequate
overlegstructuur waarin de bevoegde instanties en de bij hen
werkzame toezichthouders en opsporingsambtenaren elkaar
op het juiste moment informeren, overleg hebben en de
vereiste loyale samenwerking tot stand brengen. De LHSO
gaat uit van het bestaan van deze adequate overlegstructuur op
zowel zaaksniveau als op meer algemeen, strategisch en beleid
vaststellend niveau, met inachtneming van organisatorische
verschillen per regio. Met deze overlegstructuur wordt ook de
samenwerking tussen het bestuur en de politie en het openbaar
ministerie loyaal en effectief gemaakt.
G. _Dienstbaar._
Het tot handhaving bevoegde bestuurlijk gezag verwacht
van zijn bestuurders en medewerkers dat zij handelen in het
algemeen belang en dat zij zich dienstbaar opstellen en rolvast
zijn richting betrokken burgers en bedrijven, verzoekers om
handhaving en overtreders.
H. _Transparant._
Het tot handhaving bevoegde gezag is transparant over zijn
afwegingen, beleid, prioriteiten, activiteiten en resultaten.
8
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
A. _Handhaving van het omgevingsrecht is_
_gelijkwaardig, doeltreffend, afschrikwekkend en_
_evenredig om een goede naleving te bereiken._
Het Unierecht normeert een steeds groter deel van het
omgevingsrecht en in toenemend detail. Dat betekent dat
de nationale handhaving aan unierechtelijke kwaliteitseisen
moet voldoen. De handhaving van unierechtelijke regels dient
gelijkwaardig te zijn aan die van nationale regels, en ze dient
doeltreffend, afschrikwekkend en evenredig te zijn. Deze
algemene, op artikel 4, derde lid, van het Verdrag betreffende
de Europese Unie gebaseerde eisen horen daarom thuis in de
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht.
Het evenredigheidsbeginsel brengt met zich dat de
herstelsancties, bijvoorbeeld de hoogte van de dwangsom,
evenredig zijn aan het doel ervan en dat bij bestuurlijke
boetes maatwerk wordt betracht. Bij de strafrechtelijke
handhaving geldt het opportuniteitsbeginsel en is het
evenredigheidsbeginsel beter bekend als beginsel van
proportionaliteit en subsidiariteit.
B. _Beginselplicht tot handhaving._
Gelet op het algemeen belang dat is gediend met handhaving,
zal in geval van overtreding van een wettelijk voorschrift
het bestuursorgaan dat bevoegd is om met een last onder
bestuursdwang of dwangsom op te treden, in de regel van deze
bevoegdheid gebruik moeten maken (of een handhavingstraject
in gang moeten zetten dat tot het gebruiken van die
bevoegdheid zal of kan leiden). Slechts onder bijzondere
omstandigheden mag het bestuursorgaan weigeren dit te doen.
Dit kan zich voordoen indien concreet zicht op legalisering
bestaat. Voorts kan handhavend optreden zodanig onevenredig
zijn in verhouding tot de daarmee te dienen belangen dat van
optreden in die concrete situatie behoort te worden afgezien.
Het bevorderen van normconform gedrag staat bij handhaving
centraal. In het omgevingsrecht is vaak herstel van de
rechtmatige situatie mogelijk. Voor herstelsancties geldt de
beginselplicht tot handhaven. Het overheidsoptreden is erop
gericht dat eenieder zich uit eigen beweging normconform
gedraagt. De beginselplicht tot handhaving biedt in veel
gevallen ruimte om eerst te waarschuwen. Een bepaald
gedrag of de aard van de overtreding kan echter aanleiding
zijn om niet te waarschuwen, en dan wordt normconform
gedrag in beginsel afgedwongen door de inzet van steviger
handhavingsinstrumenten.
Indien de geconstateerde overtreding nog voortduurt, is het
handhavend optreden in ieder geval gericht op het beëindigen
van de overtreding, herstel van de rechtmatige situatie (het
naleven van de norm) en het voorkomen van herhaling,
en bestraffing. Het bevoegd gezag beziet in voorkomende
gevallen of er aanleiding is om ook een bestuurlijke boete op
te leggen aan de overtreder of om in nauw overleg met het
openbaar ministerie strafrechtelijk te reageren. Bestraffende
sancties en herstelsancties kunnen immers naast elkaar voor
dezelfde overtreding worden opgelegd. Met algemene kaders
of in een concreet geval moet dan ook steeds worden bezien
of er aanleiding is voor strafrechtelijke of bestuursrechtelijke
bestraffing.
C. _Gelijkheidsbeginsel_
De overheid behoort gelijke gevallen gelijk te behandelen.
Voor het bestuurlijk bevoegd gezag vloeit dat voort uit de
algemene beginselen van behoorlijk bestuur. Het waarborgen
van een level playing field is daarvan een onderdeel. Bij
handhaving is dat van zo mogelijk nog groter belang. Dit
vergt van de handhavende instanties dat zij stelselmatig en
consistent handelen. Het uitgangspunt van transparantie
en het gelijkheidsbeginsel betekenen dat het bestuursorgaan
voorspelbaar handelt bij overtredingen. Het Openbaar
Ministerie weegt bij zijn strafrechtelijke beslissingen het
opportuniteitsbeginsel met het gelijkheidsbeginsel af. De
werking van dat beginsel is in het strafprocesrecht niet
altijd gelijk aan de werking in het bestuursrecht. Onderlinge
afstemming en overleg is van groot belang om recht te
doen aan zowel de bestuursrechtelijke als de strafrechtelijke
invulling van het gelijkheidsbeginsel met het oog op effectieve
handhaving en naleving.
9
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
D. _Verdedigingsbeginsel_
De persoon of onderneming die als overtreder of als klager
te maken krijgt met handhavend overheidsoptreden moet
in de gelegenheid worden gesteld haar of zijn zienswijzen
kenbaar te maken, en daarvoor een redelijke termijn te krijgen.
Bij bestuursrechtelijke handhaving heeft dit beginsel mede
uitwerking gekregen in de hoorplicht van art. 4:7 en 4:8
Awb (spoedeisende gevallen uitgezonderd). In voorkomend
geval betekent dit dat de verklaring van een deskundige of
getuige moet kunnen worden ingebracht. Het draagvlak van
de handhaving wordt versterkt door een overheid die recht
doet aan de beginselen van behoorlijk bestuur, waaronder het
verdedigingsbeginsel. Dat beginsel is ook neergelegd in tal van
verdragsbepalingen (zoals artikel 6 EVRM) en in het Unierecht.
In het strafrecht wordt de verdachte (onderneming) ook
beschermd door zijn verdedigingsrechten.
E. _Respect voor fundamentele rechten_
Het spreekt vanzelf, en het staat zeker niet op de laatste plaats:
respect voor fundamentele rechten. Juist bij handhaving –
waar veel handelen inbreuk (kan) maken op deze rechten - is
dat respect van groot belang. Er moet daarbij in het bijzonder
worden gedacht aan fundamentele rechten zoals het recht op
bescherming van de persoonlijke levenssfeer, het huisrecht en
het zwijgrecht.
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
HOOFDSTUK 3
De LHSO zet in op een passende interventie bij iedere
overtreding. Handhavers hanteren de strategie bij iedere
constatering van een overtreding en maken daarbij gebruik
van de daarin aangegeven instrumenten. Dit waarborgt een
effectieve en doelmatige handhaving. Het draagt bij aan
passend en eenduidig optreden. Het waarborgt rechtszekerheid
en rechtsgelijkheid.
Een passende interventie is een interventie die is gebaseerd
op de verzamelde feiten en op een beoordeling van de aard en
ernst van de overtreding en van de omstandigheden waaronder
de overtreding is gepleegd, en die zo effectief en efficiënt
mogelijk leidt tot spoedig herstel van de rechtmatige toestand,
verdere naleving waarborgt, herhaling voorkomt en/of straft
indien dit passend of noodzakelijk is om de normadressaat
tot naleving te bewegen dan wel om de norm te bevestigen
(speciale en generale preventie).
Om in het omgevingsrecht tot een passende interventie te
komen, zijn de volgende twee hoofdvragen leidend:
_Inzake herstel_
1a. Is herstel mogelijk? Zo ja, dan is in elk geval
bestuursrechtelijk optreden aangewezen en is de
vervolgvraag:
1b. Welke bestuursrechtelijke interventie is in dit geval
het meest geschikt?
_Inzake bestraffing_
2a. Is er aanleiding voor bestraffing? Zo ja, dan is de
vervolgvraag:
2b. Welke weg (bestuursrechtelijk of strafrechtelijk)
is het meest passend?
10
Dit zijn twee vragen met gelijk belang. Positieve beantwoording
van de één betekent niet dat beantwoording van de andere
hoofdvraag achterwege zou moeten worden gelaten. De
vragen zijn nevengeschikt. Het zijn vragen die zowel door de
bestuurlijke als door de strafrechtelijke handhavingspartners
behoren te worden gesteld. In combinatie met het beginsel
van loyale samenwerking betekent dit bijvoorbeeld ook
dat het Openbaar Ministerie zich dient af te vragen of er
herstel mogelijk is met bevoegdheden van de bestuurlijke
handhavingspartners, en deze laatste partners of er bestraffende
interventies kunnen zijn aangewezen waar het Openbaar
Ministerie een taak heeft. Loyale samenwerking betekent
onder meer ook dat waar mogelijk tijdig informatie wordt
gewisseld om het beantwoorden van deze hoofdvragen op
het juiste moment mogelijk te maken voor de ander in de
handhavingssamenwerking.
Ad 1a en 1b (inzake herstel)
Centrale doelstelling van het omgevingsrecht is het bereiken
en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke
leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit. Dit betekent
dat bij de handhaving van het omgevingsrecht herstel van de
rechtmatige toestand altijd het eerste doel moet zijn, indien
herstel uiteraard mogelijk is. Herstel wordt hier ruim opgevat:
het beëindigen van de overtreding, het wegnemen of beperken
van de gevolgen van de overtreding en/of het voorkomen
van herhaling van de overtreding. Het aansturen op herstel
ligt primair op de weg van het bestuur, dat zo nodig namelijk
een herstelsanctie (last onder bestuursdwang of last onder
dwangsom) kan opleggen en effectueren. Dit volgt ook uit de
beginselplicht tot handhaving. Welke bestuurlijke interventie
het meest passend is, hangt af van de omstandigheden van het
geval, zoals de aard en ernst van de overtreding, kenmerken van
de overtreder en de omstandigheden waaronder de overtreding
is gepleegd of ontstaan. De keuze vindt plaats aan de hand van
het stappenplan en de interventiematrix uit hoofdstuk 4.
Ad 2a en 2b (inzake bestraffing)
In het kader van integrale handhaving moet steeds worden
beoordeeld of er aanleiding is om de overtreder te bestraffen.
Redenen voor bestraffing worden ontleend aan de feiten
en omstandigheden rond de overtreding, de overtreder of
een combinatie daarvan. Het kan bijvoorbeeld zijn dat de
overtreder al eerder in de fout is gegaan (recidive) of dat de
overtreder de overtreding calculerend of welbewust heeft
gepleegd. Ook de ernst van de overtreding, de wens om
wederrechtelijk genoten economisch voordeel af te romen, het
belang van ontmoediging, normbevestiging, individuele en
algemene preventie etc. kunnen dergelijke redenen vormen.
Strafrechtelijke handhaving is vaak aangewezen bij overtreding
van de regels door een bepaalde functionaris of onderneming
die in ethisch opzicht of in verband met het bijzondere
vertrouwen dat in haar of zijn nastreven van normconform
gedrag wordt gesteld een voorbeeldrol heeft. Dit kan per geval
en ook per domein verschillen en wordt beoordeeld aan de
hand van het stappenplan en de toepasselijke interventiematrix
alsmede aan de hand van tussen de betrokken
handhavingspartners gemaakte (afgestemde) afspraken. Als
herstel niet meer mogelijk is, kan geen herstelsanctie worden
opgelegd. Dat kan een indicatie zijn om een bestraffende
sanctie op te leggen. Zie verder hoofdstuk 4 van deze strategie.
Indien in een concreet geval aanleiding bestaat voor bestraffing
en het bestuursrecht voor de betrokken overtreding een
bestraffende sanctie mogelijk maakt (bestuurlijke boete), moet
worden bekeken welke weg in dat geval het meest passend is:
de bestuursrechtelijke of de strafrechtelijke. Dit kan per geval
en per domein verschillen. Het OM en het bestuur zullen
hierover afspraken moeten maken. Bij deze afspraken zal in de
eerste plaats rekening moeten worden gehouden met de wens
van de wetgever in het betrokken domein over de verhouding
tussen de bestuurlijke of strafrechtelijke bestraffing. Juist waar
de wetgever bepaalde overtredingen niet uitsluitend beboetbaar
heeft gesteld, maar zowel strafbaar als beboetbaar kan de
wens van de wetgever over de keuze tussen strafrechtelijke
en bestuursrechtelijke bestraffing per domein of zelfs per
(soort) overtreding uiteenlopen. Ook bij de inzet van het
strafrecht is de effectiviteit in relatie tot de inzet van andere
instrumenten leidend (optimum remedium in plaats van
ultimum remedium). Doeltreffendheid, afschrikwekkendheid
en evenredigheid zijn eisen die aan zowel de bestuursrechtelijke
als de strafrechtelijke handhaving worden gesteld. Echter, het
accent van deze eisen ligt bij strafrechtelijke handhaving iets
anders dan bij bestuursrechtelijke handhaving.
11
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
Zo zal de doeltreffendheid bij de bestuursrechtelijke handhaving
meer gewicht hebben, en afschrikwekkendheid meer bij de
strafrechtelijke handhaving. De scherpte van de sancties
in het strafrecht en de kracht van de strafprocesrechtelijke
bevoegdheden en methoden voor waarheidsvinding
onderscheiden zich van bestuursrechtelijke handhaving. Dat
betekent vaak dat bestuursrechtelijke handhaving sneller en
breder effect kan hebben, terwijl strafrechtelijke handhaving
dieper kan en moet gaan, en mede daardoor in voorkomend
wat meer tijd kan vergen. Dit zijn factoren die bij de keuze
tussen bestuursrechtelijke en strafrechtelijke bestraffing en bij
de daarover te maken afspraken een rol zullen (moeten) spelen.
OM, politie en andere opsporingsdiensten evenals het bestuur
werken in voorkomende gevallen loyaal samen om tot een
passende bestraffing te komen.
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
HOOFDSTUK 4
Dit hoofdstuk geeft een stappenplan voor het toepassen
van de visie uit hoofdstuk 3. Startpunt van het stappenplan
zijn de bevindingen van het toezicht (al dan niet na
een melding of aangifte): de constatering van feiten en
omstandigheden en het oordeel van de toezichthouder, boa
of handhaver daarover (de vaststelling dat sprake is van
een overtreding). Het stappenplan is een hulpmiddel om de
juiste afwegingen te maken en moet in geen geval als een
rigide beslisboom worden beschouwd. De LHSO is immers
vooral een afwegingsinstrument voor uitvoerders en richt
zich tot hen. Aan de hand van het stappenplan, waartoe de
hierna weer te geven interventiematrix behoort, kan worden
gekomen tot onderling afgestemd en effectief handelen van
de handhavingspartners. [4]
4 Dit is ook de reden waarom de LHSO – evenals haar voorgangster – niet als recht in de zin van artikel 79 RO kan worden beschouwd (zie onder meer HR 17 maart 2020, ECLI:NL:HR:2020:436 en Hof Arnhem-Leeuwarden 7 juli 2021, ECLI:NL:G HARL:2021:640). Uit rechtspraak vloeit voort dat op het openbaar ministerie niet de verplichting rust om in individuele, concrete gevallen te motiveren waarom de omstandigheden van die zaak het OM tot afwijking van de LHSO deden besluiten.
12
Het stappenplan bestaat uit de volgende vijf stappen:
Stap 1: positionering van de bevindingen in
de basisinterventiematrix.
Stap 2: bepalen van de verzwarende aspecten die aanleiding
kunnen geven voor een ingrijpender herstelsanctie
of voor strafrechtelijk onderzoek of bestraffing.
Stap 3: optreden aan de hand van de [algemene of
domeinspecifieke] interventiematrix.
Stap 4: bepalen of afstemmingsoverleg nodig is
Stap 5: vastleggen stappen en beslissingen.
Het stappenplan wordt hieronder per stap toegelicht.
Het begrip ‘handhaver’ ziet op iedere functionaris –
toezichthouder, opsporingsambtenaar, handhavingsjurist –
die binnen de betrokken organisatie (een of meer
onderdelen van) het stappenplan doorloopt.
De handhaver [5] bepaalt in welk segment van de in
figuur 1 opgenomen matrix (de basisinterventiematrix) hij
zijn bevindingen positioneert door (1) het beoordelen van de
gevolgen van de overtreding voor de fysieke leefomgeving,
zoals milieu, erfgoed, natuur, water, ruimtelijke ordening,
veiligheid, gezondheid e.d., en (2) het typeren van de
(vermeende) overtreder. [6]
Figuur 1 Basisinterventiematrix voor het positioneren van de overtreding naar gevolgen en typering overtreder
Ad 1 Typering van de gevolgen voor de fysieke leefomgeving
De handhaver beoordeelt de gevolgen van de geconstateerde
overtreding voor de fysieke leefomgeving als:
1. (vrijwel) nihil; of
2. beperkt; of
3. van belang; of
4. aanzienlijk en/of onomkeerbaar.
Onder gevolgen worden ook dreigende gevolgen verstaan, dat
wil zeggen als de overtreding (mogelijk) leidt tot (bij categorie 3
en 4: aanmerkelijke) nadelige gevolgen van belang (of het risico
daarop) voor de fysieke leefomgeving, zoals hinder, schade
aan beschermde waarden (zoals milieu, natuur of erfgoed),
verontreiniging, zieken, gewonden of doden (mens, plant en
dier). Ook kunnen daaronder de gevolgen van een overtreding
worden verstaan die de mogelijkheden van controle beperken
of onmogelijk maken, en de gevolgen of verstorende effecten
die de overtreding heeft of kan hebben voor het gezag van de
5 Afhankelijk van de organisatie of het complexe karakter van de betrokken kwestie kan dit positioneren door twee (of meer) handhavers plaatsvinden. 6 Uit een oogpunt van duidelijkheid wordt de term overtreder gebruikt, ook al kan in de praktijk op enig moment in een procedure blijken dat betrokkene toch niet als overtreder kan worden aangemerkt (bijvoorbeeld – vgl. bij rechts personen – omdat de overtreding hem/haar niet kan worden toegerekend of omdat er achteraf beschouwd geen sprake was van een overtreding).
13
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
overheid of voor het systeem van ordening- of normering van
de betrokken bedrijfstak als zodanig. Bij gevolgen is sprake van
een glijdende schaal en het verschilt per (type) overtreding
wat de gevolgen kunnen zijn en hoe ernstig die kunnen zijn.
In zijn algemeenheid gaat het bij categorie 1 en 2 om lichte
overtredingen. Het onderscheid tussen gevolgen van belang
(categorie 3) en aanzienlijke gevolgen (categorie 4) zit vooral
in de ernst en omvang van de (dreigende) schade. Schade van
enige omvang die onomkeerbaar is, wordt in beginsel ingedeeld
in categorie 4.
Voor specifieke domeinen of specifieke (bijvoorbeeld
veelvoorkomende) overtredingen kan de kwalificatie van de
gevolgen van een geconstateerde overtreding nader worden
uitgewerkt om de handhavers houvast te bieden.
De handhaver baseert zijn kwalificatie van de gevolgen op de
bevindingen van het toezicht. Als duidelijk is dat de overtreding
nadelige gevolgen voor de fysieke leefomgeving heeft of kan
hebben maar de precieze omgeving daarvan nog niet kan
worden vastgesteld, hanteert hij als uitgangspunt dat er
gevolgen van belang zijn.
Ad 2 Typering van (het gedrag van) de overtreder
De handhaver typeert de overtreder aan de hand van zijn gedrag
als:
A. Goedwillend (indien de overtreder proactief is, geneigd
is om de regels te volgen en/of de overtreding het gevolg
is van onbedoeld handelen); of
B. Neutraal/onverschillig (indien de overtreder passief of
reactief is, een houding van ‘moet kunnen’ heeft en/of
de bevinding en de gevolgen van zijn handelen hem
koud laten); of
C. Calculerend/opportunistisch (indien de overtreder
wist of moest weten wat de gevolgen van de bevinding
zouden zijn en die op de koop toe neemt, alleen tot
normconform gedrag overgaat indien de toezichthouder
daar uitdrukkelijk op wijst (of daarvoor een sanctie laat
opleggen of oplegt), bewust risico(’s) op overtreding
neemt); of
D. Notoir/crimineel (indien de overtreder bewust en
structureel de regels overtreedt, controle bewust
belemmert, criminele activiteiten ontplooit en/of deel
uitmaakt van een criminele organisatie, sprake is van
fraude, oplichting of witwassen).
Van professionele marktpartijen en ervaren personen of
bedrijven mag worden verwacht dat zij de regels kennen en
streven naar de naleving daarvan. [7] En voor de overheid als
overtreder geldt hier dat voor de kennis over en de naleving van
regels gelet op haar voorbeeldfunctie strenge maatstaven gelden.
Dat betekent dat een geconstateerde overtreding al snel wijst op
een onverschillige houding of zelfs aanknopingspunt kan zijn
voor het aannemen van calculerend gedrag. Dat geldt sterker
indien een overtreding (steeds) pas ongedaan wordt gemaakt
nadat een toezichthouder erop heeft gewezen.
De handhaver baseert de typering op de bevinding van het
toezicht en neemt daarbij het gedrag van de overtreder en de
toezicht- en handhavingshistorie mee in de beschouwing. De
typering van de overtreder moet objectief en controleerbaar zijn
en mag niet zijn gebaseerd op ‘onderbuikgevoelens’.
Als de handhaver niet in staat is om de overtreder te typeren,
dan is typering A het uitgangspunt bij overtredingen waarvan
de gevolgen vrijwel nihil zijn (categorie 1) en typering B het
uitgangspunt bij overtredingen met beperkte gevolgen, gevolgen
van belang of aanzienlijke/onomkeerbare gevolgen (categorie 2,
3 en 4).
De handhaver bepaalt of er verzwarende aspecten zijn die
aanleiding geven voor een meer ingrijpende op herstel gerichte
interventie of voor bestraffing. Bij de op herstel gerichte
interventie hangen de verzwarende aspecten samen met de mate
waarin er op feiten en omstandigheden gebaseerd vertrouwen is
dat de overtreder terugkeer naar normconformiteit nastreeft en
herstel. Dat vertrouwen is bijvoorbeeld geschonden wanneer er
sprake is van recidive. (hoofdvragen 1a en 1b)
De handhaver bepaalt of er aspecten zijn die aanleiding geven
voor bestraffing (hoofdvraag 2a), hetzij, - indien wettelijk mogelijk
- met een bestuursrechtelijke bestraffing (bestuurlijke boete),
hetzij met een strafrechtelijke bestraffing (strafbeschikking of
strafvervolging). Hieronder valt ook de beslissing dat (nader)
strafrechtelijk onderzoek aangewezen lijkt. De uitkomst van
beantwoording van de hiervoor beschreven twee hoofdvragen
(herstel of bestraffing) kan in veel gevallen zijn dat met
7 Dit neemt uiteraard niet weg dat van de overheid kan worden verwacht dat burgers en bedrijven goed worden voorgelicht over nieuwe regels en wijzigingen van regels. Goede voorlichting en transparantie draagt bij aan grotere naleving.
14
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
herstel kan worden volstaan. Bij sommige aspecten is sowieso
strafrechtelijke handhaving geïndiceerd.
In zijn algemeenheid geldt dat de keuze voor de soort bestraffing
afhankelijk is van de wens van de wetgever in het betrokken
domein. De wens van de wetgever over de keuze tussen
strafrechtelijke en bestuursrechtelijke bestraffing loopt per
domein of zelfs per (soort) overtreding uiteen. Zoals hiervoor
is toegelicht, zal de doeltreffendheid bij de bestuursrechtelijke
handhaving met bestraffende sancties meer gewicht hebben, en
afschrikwekkendheid meer bij de strafrechtelijke handhaving.
De scherpte van de sancties in het strafrecht en de kracht van
de strafprocesrechtelijke bevoegdheden en methoden voor
waarheidsvinding onderscheiden zich van bestuursrechtelijke
handhaving. Dit zijn factoren die bij de keuze tussen bestuurs
rechtelijke en strafrechtelijke bestraffing en bij de daarover te
maken afspraken in zijn algemeenheid een rol zullen (moeten)
spelen.
De volgende aspecten worden in elk geval meegewogen bij
de keuze voor strafrechtelijke bestraffing:
A. _Onomkeerbare gevolgen/geen herstelsanctie mogelijk:_
de overtreding heeft nadelige gevolgen voor de fysieke
leefomgeving die niet (meer) kunnen worden weggenomen,
zoals onherstelbare milieuschade, of de normadressaat heeft
het anderszins niet (meer) in zijn macht om de rechtmatige
toestand te herstellen. Hoe groter en/of ernstiger de schade,
hoe eerder strafrechtelijke handhaving is geïndiceerd. Een
overtreding met onomkeerbare gevolgen zal overigens veelal
al meteen bij het indelen in de basisinterventiematrix (stap
1) in de zwaardere interventiecategorie vallen.
B. _Recidive:_ de normadressaat was al eerder in de fout gegaan
en eerdere herstelsancties en/of een bestuurlijke boete
hadden een onvoldoende preventief effect. Omdat het
hier een beleidsmatige afweging betreft, zijn (algemene of
domeinspecifieke) afspraken mogelijk over wat onder recidive
wordt verstaan: herhaling van dezelfde overtreding, van
eenzelfde type overtreding (en wat dat dan is) of van een
overtreding in het betrokken domein – en alles daartussen.
Bij het bepalen van recidive worden ook overtredingen
meegenomen uit andere regio’s, ook overtredingen uit
aangrenzende landen of het verdere buitenland kunnen
worden meegenomen.
C. _Verkregen financieel voordeel (winst of besparing):_
de normadressaat heeft door zijn handelen of nalaten
financieel voordeel behaald en/of het behalen van financieel
voordeel was het doel. Als het voordeel (substantieel) hoger
is dan de maximale bestuurlijke boete die voor het betrokken
feit kan worden opgelegd of als er helemaal geen bestuurlijke
boete kan worden opgelegd, is strafrechtelijke handhaving
aangewezen.
D. _Combinatie met andere relevante strafbare feiten:_
de normadressaat heeft andere strafbare feiten gepleegd
om de in het omgevingsrecht geconstateerde overtreding
te verhullen, zoals valsheid in geschrifte of omkoping,
of de geconstateerde overtreding is gepleegd in het kader
van andere strafbare feiten, zoals witwassen. Een zeer
belangrijke indicator is ook het vermoeden van het bestaan
van een criminele organisatie.
E. _Medewerking van malafide deskundigen (“facilitators”):_
De normadressaat is bij zijn handelen ondersteund door
malafide deskundigen, zoals malafide vergunningverlenende
of certificerende instellingen, keuringsinstanties en
brancheorganisaties. Het gaat hier om de inschakeling van
‘facilitators’, dat wil zeggen sleutelfiguren in een branche
die niet-naleving bewust faciliteren. Het ligt voor de
hand dat het strafrecht zich in het bijzonder juist op deze
facilitators zal richten. Loyale samenwerking tussen het OM
en het bestuur is hier van groot belang alleen al gelet op de
taken en bevoegdheden van het bestuur bij het verlenen en
intrekken van vergunningen, certificaten en dergelijke.
F. _Waarheidsvinding:_ soms is strafrechtelijke handhaving
aangewezen vanwege de mogelijkheid van het toepassen
van opsporingsbevoegdheden waarover de bestuurlijke
organisaties niet beschikken. Strikt genomen gaat het hier
niet om een verzwarende omstandigheid maar om de inzet
van onderzoeksbevoegdheden die alleen in het strafrecht
voorhanden zijn. Die bevoegdheden kunnen veelal alleen
worden ingezet bij zwaardere feiten.
G. _Normbevestiging:_ het strafrecht is het meest indringende
corrigerende systeem. Juist door zijn expressieve kracht is
het bij uitstek geschikt om het belang van regels en de ernst
van niet-naleving te agenderen bij politiek, publiek
en branche.
In aanvulling op deze algemene verzwarende aspecten kunnen
per domein domeinspecifieke verzwarende aspecten worden
geformuleerd.
15
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
De LHSO heeft als uitgangspunt om de meest effectieve
interventie in te zetten. Dat betekent in veel gevallen dat kan
worden volstaan met een lichte interventie. In andere gevallen
brengt de situatie mee dat zo’n lichte interventie geen recht
doet, en moet een zwaardere, meer ingrijpende interventie
worden gekozen. Per situatie wordt deze ‘interventieladder’
beoordeeld met de vraag wat de meest effectieve interventie is
in het concrete geval. Daarbij speelt ook het maatschappelijk
draagvlak voor handhaving een belangrijke rol. Zo zal bij een
goedwillende overtreder die een lichte overtreding zonder
nadelige gevolgen heeft gepleegd (positionering in segment A1)
in eerste instantie kunnen worden volstaan met aanspreken,
informeren of waarschuwen. [8] Moet die overtreder (beperkte)
maatregelen treffen om de overtreding op te heffen en
laat hij dat na of gaat hij anderszins weer in de fout, dan
wordt opgeschaald naar bijvoorbeeld het opleggen van een
herstelsanctie of een bestuurlijke boete.
De handhaver gebruikt bij stap 4 de algemene of, indien
beschikbaar en van toepassing, de domeinspecifieke
interventiematrix. Dit werkt als volgt:
1. De handhaver kijkt naar de interventies in het segment van
de toepasselijke interventiematrix waarin hij de bevinding
eerder met behulp van stap 1 (paragraaf 4.1) in de
basisinterventiematrix heeft gepositioneerd.
2. De handhaver kiest voor de minst zware (combinatie) van
de bij het betreffende segment behorende interventies,
tenzij de handhaver motiveert dat een andere (combinatie
van) interventie(s) in de betreffende situatie passender is.
Daarbij maakt hij gebruik van zijn bevindingen bij stap 2
(inzake eventuele verzwarende aspecten; paragraaf 4.2).
3. De handhaver zet de betreffende (combinatie van)
interventie(s) in totdat sprake is van naleving. Als naleving
binnen de door de handhaver bepaalde termijn uitblijft,
pakt de handhaver direct door via het inzetten van een
zwaardere (combinatie van) interventie(s).
8 Dit is ook de bedoeling van de wetgever (MvT Omgevingswet, Kamerstukken II 2013/14, 33962, nr. 3, p. 48): “Wanneer de gevolgen van een overtreding beperkt zijn en de overtreder normaal gesproken de regels naleeft en de betreffende overtreding onbedoeld heeft begaan, zal kunnen worden volstaan met een lichte interventie, zoals een waarschuwing.”
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
| onomkeerbaar | BSB (indien mogelijk)/PV | BSB (indien mogelijk)/PV | BSB (indien mogelijk)/PV/ nader strafr. onderzoek | PV/nader strafr. onderzoek |
|---|---|---|---|---|
| Bestuursrecht bestraffend Bestuurlijke boete (indien mogelijk) | Bestuursrecht bestraffend Bestuurlijke boete (indien mogelijk) | Bestuursrecht bestraffend Bestuurlijke boete (indien mogelijk) | ||
| Bestuursrecht ingrijpend Exploitatieverbod/sluiting Schorsen/intrekken vergunning, erkenning of certifcaat | ||||
| Bestuursrecht ingrijpend Exploitatieverbod/sluiting Schorsen/intrekken vergunning, erkenning of certifcaat | ||||
| Bestuursrecht herstellend LOD/LOB (incl. tijdelijk stilleggen) Verscherpt toezicht | Bestuursrecht herstellend LOD/LOB (incl. tijdelijk stilleggen) Verscherpt toezicht | Bestuursrecht herstellend LOD/LOB (incl. tijdelijk stilleggen) | Bestuursrecht herstellend LOD/LOB (incl. tijdelijk stilleggen) |
| 3. Van belang | Strafrecht | Strafrecht | Strafrecht | Strafrecht |
|---|---|---|---|---|
| BSB (indien mogelijk)/PV | BSB (indien mogelijk)/PV | BSB (indien mogelijk)/PV/ nader strafr. onderzoek | PV/nader strafr. onderzoek | |
| Bestuursrecht bestraffend Bestuurlijke boete (indien mogelijk) | Bestuursrecht bestraffend Bestuurlijke boete (indien mogelijk) | Bestuursrecht bestraffend Bestuurlijke boete (indien mogelijk) | Bestuursrecht bestraffend Bestuurlijke boete (indien mogelijk) | |
| Bestuursrecht ingrijpend Exploitatieverbod/sluiting Schorsen/intrekken vergunning, erkenning of certifcaat | ||||
| Bestuursrecht herstellend Bestuurlijk gesprek/ waarschuwing | Bestuursrecht herstellend LOD/LOB (incl. tijdelijk stilleggen). Verscherpt toezicht | Bestuursrecht herstellend LOD/LOB (incl. tijdelijk stilleggen). Verscherpt toezicht | Bestuursrecht herstellend LOD/LOB (incl. tijdelijk stilleggen) |
| Col1 | BSB (indien mogelijk)/PV | BSB (indien mogelijk)/PV | PV |
|---|---|---|---|
| Bestuursrecht bestraffend Bestuurlijke boete (indien mogelijk) | Bestuursrecht bestraffend Bestuurlijke boete (indien mogelijk) | ||
| Bestuursrecht herstellend Aanspreken/informeren | Bestuursrecht herstellend Bestuurlijk gesprek/ waarschuwing | Bestuursrecht herstellend LOD/LOB (incl. tijdelijk stilleggen). Verscherpt toezicht | Bestuursrecht herstellend LOD/LOB (incl. tijdelijk stilleggen) |
| 1. Vrijwel nihil | Strafrecht | Strafrecht |
|---|---|---|
| BSB (indien mogelijk)/PV | PV | |
| Bestuursrecht bestraffend Bestuurlijke boete (indien mogelijk) | Bestuursrecht bestraffend Bestuurlijke boete (indien mogelijk) | |
| Bestuursrecht herstellend Aanspreken/informeren Bestuursrecht herstellend Aanspreken/informeren | Bestuursrecht herstellend Bestuurlijk gesprek/ waarschuwing | Bestuursrecht herstellend Bestuurlijk gesprek/ waarschuwing |
Het gedrag van de overtreder is:
16
A. Goedwillend, proactief (dwz beëindigt overtreding eigener beweging)
B. Onverschillig C. Calculerend D. Notoir/crimineel
In aanvulling op de LHSO kunnen er handhavings- of
sanctiestrategieën zijn voor specifieke deelterreinen van
het omgevingsrecht vergelijkbaar met de aanvulling voor
Seveso-overtredingen (Brzo) uit 2012.
Maatvoering (termijnen)
In algemene zin geldt voor het stellen van termijnen het
volgende:
- Gedragsvoorschriften dienen direct in acht te worden
genomen. Hiervoor moet geen of hooguit een zeer korte
termijn te worden gesteld om de overtreding te beëindigen
en/of herhaling ervan te voorkomen.
In alle andere gevallen, waaronder ook situaties waarin voor
het treffen van herstelmaatregelen (al dan niet aanzienlijke)
investeringen moeten worden gedaan, geldt: hoe urgenter de
situatie des te korter de termijn. De termijn moet altijd worden
afgestemd op de tijd die redelijkerwijs nodig is om de benodigde
herstelmaatregelen te treffen, dus rekening houdend met de
technische en organisatorische uitvoerbaarheid.
Indien er aan de hand van stap 1 en stap 2 wordt vastgesteld
dat er aanleiding is voor bestraffing, beziet de handhaver
bij stap 3 of er overleg met andere handhavende instanties
is afgesproken of om andere redenen nodig is. Indien er is
afgesproken dat de bestraffende interventie een strafrechtelijke
is, dan wordt die weg ingezet. Indien er sprake is van opzettelijk
of zeer nalatig veroorzaken van gevaar aan personen en/of
milieu wordt steeds overleg met het OM gevoerd. Afhankelijk
van de afspraken vindt er nadere afstemming plaats of niet. De
gemaakte afspraken en de afstemming kunnen betekenen dat er
een gezamenlijke interventie plaatsvindt.
Deze stap beoogt het faciliteren van goede afstemming en
weloverwogen inzet van het handhavingsinstrumentarium.
Het betreft daarom tweerichtingsverkeer: bestuursrechtelijke
handhavers zoeken indien nodig en volgens de (algemene of
domeinspecifieke) gemaakte afspraken het overleg op met
politie en OM en omgekeerd. Samen met tijdige informatie uitwisseling is dit tweerichtingsverkeer een uitwerking van het
beginsel van loyale samenwerking.
17
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
Aan overleg is meer behoefte als voor de betrokken situatie
geen standaard afspraken over de afstemming tussen
bestuursrechtelijke en strafrechtelijke handhaving gelden.
De standaardafspraken voor de betrokken situatie kunnen
voorzien in overleg of overleg wordt gezocht als de handhaver
in de bevindingen van het concrete geval aanleiding ziet om
van de standaard afspraken af te wijken. Uit een oogpunt van
doelmatige handhaving wordt zoveel mogelijk gehandhaafd op
basis van algemene afspraken tussen bestuur, politie en justitie
over afstemming en keuzes voor afdoening.
Als de handhaver in een concreet geval concludeert dat
overleg over de afstemming en inzet van bestuurs- en/
of strafrecht nodig is, wordt gehandeld op basis van vooraf
tussen bestuursrechtelijke handhavingsinstanties, bijzondere
opsporingsdiensten, politie en OM gemaakte algemene
afspraken over hun inzet en samenspel (afstemming). Alleen
zo kan in voorkomende gevallen accuraat en effectief optreden
worden gewaarborgd, vooral als sprake is van spoed en/of
heterdaad. Situaties waarin de vooraf gemaakte afspraken niet
voorzien, zullen apart door de betrokken instanties worden
beoordeeld, in een regulier overleg of in ad hoc overleg als
snelheid is vereist. Uit het overleg volgt hoe de betreffende
overtreding verder wordt opgepakt.
Ten slotte wordt, ongeacht de positionering van overtreding
en overtreder, standaard aangifte bij het OM gedaan als
toezichthouders de volgende ernstige bevindingen doen:
- Het toezicht wordt bewust onmogelijk gemaakt,
bijvoorbeeld door het onterecht weigeren van toegang,
intimidatie, geweldsdreiging, fraude, vernietiging van bewijs
en/of poging tot omkoping.
- De toezichthouder constateert dat er opzettelijk mensen
in gevaar worden gebracht, door onder andere sabotage,
vernieling of het bewust verstrekken van verkeerde
informatie.
Bij deze vormen van niet-medewerking aan het toezicht wordt
tevens bestuursrechtelijk opgetreden met het opleggen van
een last onder dwangsom of een last onder bestuursdwang
(artikel 5:20, derde lid, en 5:32 Awb).
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
De doorlopen stappen en genomen beslissingen worden
systematisch, verifieerbaar en transparant vastgelegd,
zodanig dat hieruit kan worden afgeleid dat is voldaan
aan het motiveringsbeginsel, het zorgvuldigheidsbeginsel,
het verbod van willekeur en het verbod van misbruik van
bevoegdheid. De handhaver neemt hierbij in aanmerking dat
handhavingsbeleid, waartoe naar vaste rechtspraak ook een
handhavingsstrategie en/of interventieladder behoort, in de
regel moet worden gevolgd en dat handelen in afwijking van
het beleid zorgvuldig moet worden afgewogen en deugdelijk
moet worden gemotiveerd. Ook wordt zo inzichtelijk op welke
wijze verzwarende en verzachtende omstandigheden een rol
hebben gespeeld bij de keuze, wat bijdraagt aan een consistent
overheidshandelen. Het verdient aanbeveling om te werken
met een vast model voor verslaglegging dat zoveel mogelijk
landelijk wordt gehanteerd en in de gebruikte ICT systemen
is ingebouwd.
18
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
HOOFDSTUK 5
De LHSO kan elektronisch worden bekendgemaakt als
beleidsregel. Vaak zal er daarnaast een beleidsregel moeten
worden vastgesteld waarin duidelijk wordt gemaakt dat en hoe
de LHSO wordt gevolgd in het eigen beleid. Er is daarvoor een
model-vaststellingsbesluit beschikbaar dat door het betrokken
bestuursorgaan kan worden gebruikt.
Afstemming met ander handhavingsbeleid
Het bestaande handhavingsbeleid dient waar nodig te
worden afgestemd op de LHSO. De betrokken handhavende
instantie is verplicht om een handhavingsstrategie vast te
stellen en kan hierbij gebruik maken van de LHSO. Voor
bepaalde beleidsterreinen zullen daarvoor naar verwachting
in de toekomst modellen worden ontwikkeld die kunnen
worden overgenomen of waarbij aansluiting kan worden
gezocht. Om recht te doen aan het uitgangspunt van een
transparante overheid zouden deze keuzestrategieën ook als
beleidsregel moeten worden vastgesteld die elektronisch wordt
bekendgemaakt. Het model-vaststellingsbesluit gaat uit van
deze mogelijkheid.
Overlegstructuur
Het is voor een effectieve handhaving van groot belang
dat er effectief en loyaal wordt samengewerkt tussen alle
betrokkenen (bevoegde bestuursorganen, toezichthouders
en opsporingsambtenaren, politie en openbaar ministerie).
Deze samenwerking moet zo zijn georganiseerd dat de juiste
personen op het juiste moment structureel of juist ad hoc en
zaakgericht overleggen en informatie uitwisselen. Structureel
afstemmingsoverleg en overleg over signalen of concrete zaken
met het OM en de politie dient te zijn gewaarborgd.
19
Organisatorische borging
Niet alleen op papier, maar ook organisatorisch moet
uitvoering van de LHSO en in het bijzonder de afstemming
en samenwerking geborgd zijn. Dat betekent dat de betrokken
instanties ervoor zorgen dat relevante functies (zoals
contactpersonen en specialisten) structureel bemenst zijn.
Model verslaglegging stappen
Het verdient aanbeveling om te werken met een vast model
voor verslaglegging van de stappen en beslissingen in
handhavingstrajecten dat zoveel mogelijk landelijk wordt
gehanteerd en in de gebruikte ICT systemen is ingebouwd.
Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO)
BIJLAGE 1
Beleidsregel Handhavingsstrategie Omgevingsrecht provincie xxx/ Waterschap xxx/ Gemeente xxx
Het college van Gedeputeerde Staten/het college van dijkgraaf
en heemraden/het college van
Burgemeester en wethouders (en de burgemeester)
_Gelet op:_
- Artikel 18.1 en 18.20, eerste lid, Omgevingswet;
- Artikel 13.5 Omgevingsbesluit;
- Artikel xx Verordening Kwaliteit, toezicht en handhaving
Omgevingsrecht xx
_Besluit vast te stellen:_
+ Beleidsregel Handhavingsstrategie omgevingsrecht en
de Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht
+ De handhavingsstrategie Bouwen (bij wijze van voorbeeld)
+ De handhavingsstrategie Cultureel Erfgoed (bij wijze van
voorbeeld)
+ De handhavingsstrategie Horeca ((bij wijze van voorbeeld
van een optioneel lokaal geformuleerde strategie)
_Het verdient aanbeveling om in het vaststellingsbesluit (of in de_
_daarmee vast te stellen besluiten) voorzieningen op te nemen van_
_overgangsrecht, en een uitdrukkelijke bepaling die de citeertitel_
_voorschrift._
20