Altena, 6 september 2026
Bron laatst gecontroleerd op 19 november 2026.
Ruimte voor arbeidsmigranten? Een onderzoek naar de inzet en huisvesting van arbeidsmigranten in de gemeente Altena
Y. Seidler J. de Boom B.M. de Hoogh P. van Wensveen
3
Bevindingen en beantwoording van de onderzoeksvragen
Onderzoek naar Arbeidsmigranten in Altena 2026 In deze rapportage wordt verslag gedaan van uitkomsten van een onderzoek naar de huisvestingsopgave voor arbeidsmigranten in de gemeente Altena. Eerder werd hier in 20 22 onderzoek naar gedaan. Doel van dit onderzoek is om inzicht te krijgen in de ontwikkeling van het aantal arbeidsmigranten, de toekomstige omvang van deze groep en de gevolgen daarvan voor de huisvestingsopgave in de gemeente. In het onderzoek zijn bestaande gegevens uit de Migrantenmonitor van het CBS gecombineerd met gegevens uit een enquête bij ondernemers uit Altena. D aarnaast zijn er tien interviews gedaan met ondernemers waar arbeidsmigranten in dienst zijn. In de rapportage is aan elk van deze drie bronnen een hoofdstuk gewijd. In deze samenvatting worden de bevindingen gecombineerd en gerelateerd aan de onderzoeksvragen.
Vraag 1: Wat is het aantal arbeidsmigranten in de gemeente Altena nu en in de komende jaren? Om een antwoord te geven op deze vraag is gebruik gemaakt van data uit de Migrantenmonitor van het CBS. Voor dit onderzoek is gekeken naar de EU-migranten die legaal in Nederland zonder werkvisum mogen werken, in recente jaren zijn daarbij ook personen uit kandidaat-lidstaten van de EU in de cijfers opgenomen. Er zijn voor de gemeente Altena gegevens tot en met 202 4 beschikbaar. Het aantal arbeidsmigranten in de gemeente Altena groeit; van 600 in 2017 tot 1.240 in 2024. In 2023 is er een piek waarneembaar van het aantal arbeidsmigranten dat in Altena werkt. In het jaar daarna daalt het aantal arbeidsmigranten, maar ligt het nog steeds hoger dan in 2022.
Figuur s.1: Arbeidsmigranten werkzaam in de gemeente Altena (2017-2024)0F 1 Bron: Migrantenmonitor CBS
1 Alle cijfers in de migrantenmonitor worden afgerond op 10-tallen, behalve twee aantallen voor totalen, die worden op 100-tallen afgerond. Dit zorgt er bijvoorbeeld voor dat het totaal in 2024 op 1.300 arbeidsmigranten uitkomt, terwijl de som van de subcategorieën (in figuur s.2) uitkomt op 1.240 personen. Om de verdeling inzichtelijk en consequent te houden, kiezen wij ervoor om voor het totaal de optellingen van de afrondingen op 10-tallen te gebruiken. 600 600 700 700 770 880 1230 1010 100 100 80 180 290 230 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Arbeidsmigranten EU-27 Arbeidsmigranten kandidaat-lidstaten EU
4
De groei in de gemeente Altena is sterker dan in een aantal omliggende gemeenten, het COROP- gebied en heel Nederland. De stijging tussen 2021 en 202 4 is 46 procent terwijl dit in heel Nederland 26 procent is.
Figuur s.1 heeft betrekking op alle arbeidsmigranten uit de EU -27 en kandidaat -lidstaten. Dit onderzoek richt zich met name op arbeidsmigranten in relatie tot de huisvestingsopgave. In dat kader is met name de groep arbeidsmigranten die maximaal 130 procent van het wettelijk minimumloon (hierna: WML) verdient relevant. Zij zijn voor de huisvesting vaker afhankelijk van de werkgever. Van de groep arbeidsmigranten met een inkomen van max 130% WML zijn ook cijfers beschikbaar.
In figuur s.2 staat de ontwikkeling van het aantal arbeidsmigranten met een inkomen van max 130% WML en hoger weergegeven ten opzichte van het totaal.
Figuur s.2: Aantal arbeidsmigranten naar inkomen, 2021-2024 Bron: Migrantenmonitor CBS
Uit figuur s.2 blijkt dat de stijging van het aantal werkzame arbeidsmigranten in Altena in de periode 2021-2024 grotendeels bestaat uit arbeidsmigranten met een inkomen van maximaal 130 procent WML (de donkerblau we lijn). Deze groep arbeidsmigranten, die vaak als uitzendkracht in Altena werkzaam is, neemt in de periode 2021 -2024 toe. Van 330 personen in 2021 tot 720 personen in 202 4. Daarbij is het aantal arbeidsmigranten met een inkomen van maximaal 130 procent WML het grootst in 2023. Tevens komt uit de cijfers naar voren dat een groot deel van de ze arbeidsmigranten kort in Nederland verblijft en als uitzendkracht werkzaam is. In dezelfde periode zien we een toename van het aantal arbeidsmigranten dat als niet -ingezetene in Nederland is geregistreerd. Deze toename komt door de toename van niet -ingezeten arbeidsmigranten met een inkomen van maximaal 130 procent WML. Deze groep is vaker als niet-ingezetene geregistreerd dan de groep met een hoger inkomen. Mogelijk hangt dit samen met de aard van het werk, bijvoorbeeld tijdelijk seizoenswerk. Niet-ingezetenen hebben over het algemeen een BSN en mogen legaal werken in Nederland, het is echter niet met zekerheid vast te stellen waar deze werknemers wonen.
330 450 920 720 420 510 500 320 850 1.060 1.520 1240 100 100 100 200 0 200 400 600 800 1.000 1.200 1.400 1.600 2021 2022 2023 2024 arbeidsmigranten <130% WML arbeidsmigranten >130% WML totaal arbeidsmigranten zelfstandigen
5
In de Migrantenmonitor gaat het over de plaats waar migranten werken. Er zijn geen publieke gegevens beschikbaar over het aantal arbeidsmigranten dat in de gemeente Altena woont. Wel is het op basis van de bevolkingsstatistieken van het CBS mogelijk om de ontwikkeling te zien van de bevolking in de gemeente en deze in te delen naar geboorteland. Hierbij is dus geen onderscheid gemaakt naar inkomen. Het blijkt dat het aantal EU-burgers dat woont in de gemeente Altena geleidelijk toeneemt tussen 2017 en 2024. Opvallend is dat er in het meest recente jaar (2025) niet langer sprake is van groei van het aantal inwoners in Altena met een EU-achtergrond, maar van stabilisatie. Mogelijk dat dit samenhangt met de krapte op de woningmarkt die in heel Nederland geldt.
Toekomstige omvang en inzet van arbeidsmigranten De statistieken van de Migrantenmonitor lopen to t met 202 4, de bevolkingsstatistieken zijn recenter en geven een beeld tot en met 2025. De afnemende groei van de bevolking EU-burgers in Altena in 2025 zou een indicatie kunnen zijn dat ook het aantal EU-arbeidsmigranten minder groeit in 202 5. Het is echter de vraag wat hier de oorzaak van is. I s er minder werk of is het moeilijker geworden om arbeidsmigranten te werven ? Uit de gesprekken en vragenlijsten blijkt dat veel ondernemers moeilijkheden ervaren om voldoende arbeidsmigranten te werven. Zij spreken van een sterke concurrentie en dat secundaire voorwaarden een steeds belangrijkere rol gaan spelen naast het salaris. Tot slot is er sprake van verschillende factoren die elkaar beïnvloeden. Welke invloed de krapte op de woningmarkt en de recente geopolitieke onrust hebben op de vraag naar arbeidsmigranten in Altena is moeilijk te vast te stellen. Een voorspelling over de toekomstige omvang kan daarom alleen met een grote bandbreedte en voorzichtigheid worden gedaan.
Een analyse van de sectoren waarbinnen arbeidsmigranten werken en de omvang van deze sectoren in de gemeente Altena toont aan dat niet alleen nu maar ook in de toekomst verwacht kan worden dat de inzet van arbeidsmigranten nodig is. In Altena zijn de secto ren waarbinnen arbeidsmigranten werken bovengemiddeld groot. Het gaat daarbij om uiteenlopende sectoren zoals de (maritieme) industrie, de land- en tuinbouw en verschillende vormen van productiewerk. Prognoses van het Planbureau voor de Leefomgeving geven aan dat de ontwikkeling van het aantal banen en de omvang van de sectoren eveneens moeilijk te voorspellen is. In een scenario met een sterke economische groei neemt het totaal aantal banen in de regio sterk toe, maar is de verwachting dat het aantal banen in de industriesector op lange termijn afneemt. Dit zou onder andere komen doordat bij economische groei meer ingezet wordt op automatisering en innovatie. In het scenario met lage economische groei vindt er een beperkte groei van het aantal banen plaats en verandert er weinig aan de omvang van de sectoren. Binnen de economische modellen wordt rekening gehouden met tal van macro -economische ontwikkelingen waar de gemeente Altena weinig invloed op kan uitoefenen. Om die reden is binnen dit onderzoek ook gekeken naar de verwachtingen van ondernemers zelf.
Ondernemers is met een vragenlijst gevraagd naar de huidige situatie en de verwachtingen met betrekking tot de inzet van arbeidsmigranten. De uitkomsten op deze vraag tonen aan dat ondernemers op dit moment met veel onzekerheid te maken hebben. Voor de korte termijn (over één jaar) is het aandeel ondernemers dat een afname van het aantal internationale werknemers verwacht het grootst. Waarschijnlijk dat de huidige economische toestand en ontwikkelingen op wereldtoneel zorgen voor enige terughoudendheid bij ondernemers. Het idee voor de verdere toekomst is anders. Over vijf jaar verwacht ongeveer de helft een toename van het aantal
6
internationale werknemers, en over tien jaar verwacht twee derde van de bedrijven een groei in de inzet van internationale medewerkers.
Uit de gesprekken met ondernemers komt naar voren dat zij verwachten ook in de toekomst (sterk) afhankelijk te zijn van arbeidsmigranten. Een belangrijke reden hiervoor is het gebrek aan geschikt Nederlands personeel. Zij zien dit niet op termijn veranderen. Deze bedrijven streven veelal een groei van circa 10 procent per jaar na. Deels willen ze dit doen door te automatiseren/innoveren. In dat geval blijft het aantal werknemers naar verwachting gelijk, maar stijgt de productie. Een ander deel van de ondern emers verwacht bij groei ook meer arbeidsmigranten in te zetten. Geen van de gesproken ondernemers geeft aan minder arbeidsmigranten in de toekomst in te gaan zetten.
Vraag 2: Welke huisvestingsopgave wordt voor de toekomst verwacht met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten in de gemeente Altena? Het belang van huisvesting voor het vinden van personeel Ondernemers geven aan dat arbeidsmigranten onmisbaar zijn en huisvesting in de nabijheid een belangrijke rol speelt om arbeidsmigranten aan zich te kunnen binden. Zonder voldoende arbeidsmigranten komt de bedrijfsvoering volgens hen onder druk te staan. Uit zowel de vragenlijsten als de gesprekken met ondernemers komt sterk naar voren dat het vinden van voldoende arbeidsmigranten uitdagend is. Verschillende ondernemers ervaren belemmeringen die ertoe leiden dat zij minder arbeidsmigranten kunnen inzetten dan gewenst. Een gebrek aan voldoende huisvesting speelt daarin een belangrijke rol. Ondernemers geven aan dat door de krapte op de arbeidsmarkt en de grote behoefte aan arbeidsmigranten op nationale schaal, secundaire voorwaarden steeds belangrijker worden. Behalve een concurrerend salaris is huisvesting en een korte woon -werkafstand steeds belangrijker geworden voor arbeidsmigranten. Verschillende ondernemers geven dan ook aan dat hun concurrentiepositie onder druk is komen te staan en dat de beperkte mog elijkheden tot huisvesting van arbeidsmigranten daarin een belangrijke rol spelen. Arbeidsmigranten die in Altena werken zijn volgens ondernemers aangewezen op eigen vervoer. De in hun ogen beperkte OV-verbindingen binnen de gemeente Altena beteken t dat hu isvesting in de nabijheid van de werkgever in de gemeente van extra groot belang is en dat er weinig arbeidsmigranten in de gemeente wonen die ver buiten de gemeente werken.
Arbeidsmigranten: tijdelijke huisvesting of integreren in de dorpskernen? Het is moeilijk om op basis van de beschikbare gegevens concrete uitspraken te doen over het benodigde type huisvesting. Vanwege de diverse aard van het werk dat arbeidsmigranten in Altena doen, hebben ondernemers verschillende meningen over de manier waarop huisvesting geregeld zou moeten zijn. Aan de ene kant is er een relatief grote groep ondernemers die van mening is dat er grootschalige wooncomplexen gebouwd zouden moeten worden buiten de dorpskernen. Hier kunnen arbeidsmigranten samenleven en een eige n gemeenschap vormen. Volgens deze ondernemers leidt dit tot een win -win situatie. Zo zouden er in de dorpskernen huizen beschikbaar komen voor andere inwoners en zouden arbeidsmigranten zelf ook meer tevreden zijn met dit soort huisvesting dan in regulier e huizen in de dorpskernen. Deze ondernemers geven aan dat de manier waarop arbeidsmigranten leven in Nederland en culturele verschillen, niet aansluiten bij het leven in de dorpskernen. Bovendien, zo beargumenteren deze respondenten, zouden arbeidsmigranten zelf geen behoefte hebben om te integreren. Zij zijn
7
primair in Nederland om zoveel mogelijk te verdienen en hebben weinig behoefte aan diepgaande sociale contacten. Een ander deel van de ondernemers is van mening dat het juist van belang is dat arbeidsmigranten onderdeel uit gaan maken van de lokale samenleving. Segregatie in wooncomplexen leidt volgens hen tot isolement en belemmert de integratie. 1F 2 Zij stellen dat arbeidsmigranten die hier voor langere tijd willen blijven de kans moeten krijgen om volwaardig onderdeel te worden van de samenleving. De verschillende meningen rondom huisvesting en integratie van arbeidsmigranten lijk t sterk samen te hangen met de beoogde werkrelatie die ondernemers hebben met arbeidsmigranten. Ondernemers die een langdurige werkrelatie wensen met arbeidsmigranten, pleiten voor integratie van huisvesting binnen de bestaande dorpskernen. De ondernemers di e arbeidsmigranten inzetten voor kortere periodes geven vaak de voorkeur een wooncomplexen op afstand van de dorpskernen. Een factor die daarbij een rol speelt, is of de arbeidsmigranten via een uitzendbureau werken of rechtstreeks in dienst zijn bij een bedrijf. Voor veel arbeidsmigranten die werkzaam zijn via een uitzendbureau geldt dat de werkgever ook de huisvesting organiseert. Op basis van beschikbare statistieken is bekend dat de grootste groep arbeidsmigranten in Altena werkzaam is als uitzendkracht. In 2024 gold dit voor 40 procent van de arbeids migranten, tot 2023 voor ongeveer twee derde van arbeidsmigranten. Voor deze arbeidsmigranten zou grootschalige huisvesting het meest passend zijn. Tegelijkertijd is op basis van de interviews bekend dat een deel van de arbeidskrachten niet in dienst komt van bedrijven omdat zij dan zelf huisvesting dienen te regelen. Met andere woorden, een gebrek aan reguliere huisvesting kan een reden zijn waarom arbeidsmigranten langer dan noodzakelijk als uitzendkracht blijven werken. Voor een deel van de arbeidsmigranten is dus ook behoefte aan reguliere woningen. Dit zou pleiten voor het realiseren van verschillende vormen van huisvesting. De verschillende soorten ondernemers in de gemeente en de verschillen in duur en inzet van arbeidsmigranten, maken het dat ook voor de toekomst verschillende typen huisvesting nodig lijken. Zo zouden arbeidsmigranten die seizoenswerk doen meer gericht zijn op shortstay en productiewerkers vaker op zoek zijn naar meer structurele huisvesting.
Vraag 3: Hoe verhouden de uitkomsten van dit onderzoek zich tot het eerder uitgevoerde behoefteonderzoek uit 2022? De voorspelling van het onderzoek uit 2022 was dat er een gematigde groei zou komen. Daarop is destijds ook het beleid ingericht. In 2023 werd deze voorspelling overtroffen door de sterke toename van het aantal arbeidsmigranten, in 2024 is het aantal weer lager dan in 2023, maar nog steeds hoger dan in de daaraan voorafgaande jaren. Dat blijkt uit de cijfers van de Migrantenmonitor. De groei van het aantal arbeidsmigranten en het gevolg daarvan voor de huisvesting komt ook in de interviews met de bedrijven naar voren. Zo is het geluid te horen de prognoses van 2022 achterhaald zijn.
Concluderend: Blijvende inzet van arbeidsmigranten, gematigde groei? Tot slot doen we een voorspelling voor de ontwikkeling van het aantal arbeidsmigranten dat in Altena werkzaam zal zijn in 2030. We kijken daarbij specifiek naar de groep arbeidsmigranten met een inkomen van maximaal 130% WML. En combineren daarvoor cijfers uit de bestaande data
2 Arbeidsmigranten hebben, onder voorwaarden recht op een (bijstand)uitkering. In de Migrantenmonitor zijn cijfers opgenomen over gebruik van verschillende typen uitkeringen, maar deze zijn alleen op landelijk niveau beschikbaar, niet voor de diverse gemeenten.
8
(uit hoofdstuk 2) met de uitkomsten uit de enquête en de interviews onder de ondernemers in de gemeente Altena (hoofdstukken 3 en 4). Wanneer alleen gekeken wordt naar de statistieken in hoofdstuk 2, dan komt de prognose voor het aantal migranten met een inkomen tot 130 procent van het wettelijk minimumloon dat in 2030 in Altena werkzaam is, uit op 920 tot 1.200 personen. Deze prognoses zijn gebaseerd op de historische ontwikkeling. Aan ondernemers is door middel van een vragenlijst en interviews, gevraagd om ook naar de toekomst te kijken. De resultaten van de vragenlijsten en interviews wijzen erop dat de verwachting is dat de komende jaren sprake zal blijven van een gematigde groei en een sterke afhankelijkheid van arbeidsmigranten. Ook op basis van de prognose van het aantal woonachtige arbeidsmigranten in Altena kan een iets sterkere groei verwacht worden. Om die reden stellen we de prognoses naar boven bij. De verwachting op basis van de gecombineerde data is dat in 2030 het aantal in Altena werkzame arbeidsmigranten zal liggen tussen de 1.000 - 1.300. In het hoogste scenario vindt er jaarlijks 10 proce nt groei plaats. In het laagste scenario is dat rond de 5 procent. Het blijft lastig om de toekomst te voorsp ellen. De prognose s in dit onderzoek wijken qua relatieve groei niet bijzonder veel af van de eerdere prognose. Toch is gebleken dat de prognose uit 2022 snel achterhaald is geworden. Dit toont nogmaals aan dat macro-economische ontwikkelingen van grote invloed kunnen zijn op de lokale context. Bovendien heeft een ondernemer of gemeente weinig invloed op deze ontwikkelingen. Zo werd de vorige prognose gedaan vlak na de COVID -19 periode, die bracht een grote verstoring van lange termijn ontwikkelingen met zich mee. Op dit moment zijn er ook geopolitieke ontwikkelingen die de toekomst beïnvloeden. Er is sprake van een hoogst onzekere tijd wat zijn weerslag heeft op de economische ontwikkeling. Dit leidt tot onzekerheid op de korte termijn. Daarbij komt nog dat de arbeidsproductiviteit meer en meer van belang wordt en de rol van AI hierin zich ook ontwikkelt in een moeilijk te voorspellen tempo. Tegelijkertijd beïnvloedt het huisvestingsbeleid dat de gemeente hanteert automatisch ook de ontwikkeling van het aantal arbeidsmigranten in de gemeente. Een st erke regulering zal vermoedelijk fungeren als een rem op de groei. Een te sterke rem kan een aantal negatieve neveneffecten hebben, zoals de toename van de populatie niet-ingezeten arbeidsmigranten waar weinig zicht op is en een verminderd ondernemersklimaat. Tegelijkertijd kan een te vrije regulering tot een grotere groei van de groep arbeidsmigranten in Altena. Dit heeft een ander soort neveneffecten, zoals toenemende druk op voorzieningen, leefbaarheid die onder druk komt te staan en het risico dat Altena arbeidsmigranten huisvest die buiten de gemeente werkzaam zijn. Een afgewogen beleid is daarom benodigd, maar niet eenvoudig te realiseren.
9
Inhoudsopgave
1. Onderzoeksopzet..................................................................................................... 11
2. Het aantal arbeidsmigranten in Altena 2021-2024..................................................... 13 2.1 Inleiding........................................................................................................... 13 2.2 Arbeidsmigranten in Altena............................................................................... 14 2.3 Arbeidsmigranten in Altena naar inkomen.......................................................... 17 2.4 Prognoses........................................................................................................ 25 2.5 Eerder onderzoek in perspectief geplaatst......................................................... 29 2.6 Conclusie op basis van bestaande cijfers.......................................................... 30
3. Uitkomsten op de vragenlijst onder ondernemers...................................................... 33 3.1 Respons en kenmerken..................................................................................... 33 3.2 Kenmerken van internationale werknemers....................................................... 35 3.3 Belemmeringen voor het werken met internationale werknemers....................... 40 3.4 Huidige en toekomstige huisvesting.................................................................. 41 3.5 Verwachtingen voor de toekomstige inzet van internationale werknemers.......... 42 3.6 Reflecties op de leefbaarheid............................................................................ 43
4. Interviews met bedrijven met arbeidsmigranten........................................................ 45 4.1 Bedrijven waar arbeidsmigranten werken.......................................................... 45 4.2 Kenmerken van internationale werknemers....................................................... 45 4.3 Knelpunten en kansen voor het werken arbeidsmigranten.................................. 47
Bijlage 1 Technische toelichting (bron: CBS).......................................................................... 51 Bijlage 2 Gebruikte begrippen............................................................................................... 53 Bijlage 3 Verschillen tussen arbeidsmigranten naar inkomen................................................. 54 Bijlage 4 Aanvullende tabellen.............................................................................................. 57
11
1. Onderzoeksopzet
Aanleiding voor het onderzoek In 2022 heeft de gemeente Altena onderzoek laten doen naar de huisvestingsopgave van arbeidsmigranten in de gemeente. Op basis daarvan is een beleidsregel ontwikkeld om grip te hebben en te houden op de ontwikkelingen. Daarin is ook afgesproken dat er een vervolgonderzoek zal plaatsvinden in 2025. In dit rapport zijn de resultaten van dit onderzoek gepresenteerd.
Met de uitkomsten van het onderzoek wil de gemeente een zorgvuldige afweging te maken van de behoefte aan arbeidsmigranten in de gemeente Altena zelf en de bredere regio.
Vraagstelling voor het onderzoek De gemeente Altena vraagt om een kwantitatief onderzoek uit te voeren naar het aantal werkende en wonende arbeidsmigranten in de gemeente. De gemeente wil inzicht in de huidige situatie, maar ook een vooruitblik naar de toekomst: hoe ontvouwt de huisvestingsopgave zich de komende jaren. De onderliggende vraag is of de huidige beleidsregel nog goed past en of er aanbevelingen zijn om deze aan te scherpen.
In dit onderzoek staan de volgende onderzoeksvragen centraal.
Onderzoeksvragen 1. Hoeveel arbeidsmigranten zijn er in de gemeente Altena? 2. Welke huisvestingsopgave wordt voor de toekomst verwacht met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten in de gemeente Altena? 3. Hoe verhouden de uitkomsten van dit onderzoek zich tot het eerder uitgevoerde behoefteonderzoek uit 2022 en het daarop gebaseerde beleid?
Leeswijzer Het rapport bestaat uit drie hoofdstukken namelijk kwantitatief onderzoek op data uit de Migrantenmonitor van het CBS (hoofdstuk 1), surveyonderzoek onder werkgevers waar mogelijk arbeidsmigranten werken (hoofdstuk 2) en kwalitatieve interviews met werkgevers (hoofdstuk 3). In de hoofdstukken wordt vanuit verschillend invalshoeken relevante informatie verzamel. In de samenvatting aan het begin van dit rapport worden deze uitkomsten gecombineerd en worden de onderzoeksvragen beantwoord.
13
2. Het aantal arbeidsmigranten in Altena 2021-2024
2.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt op basis van bestaande statistieken inzicht verkregen in de ontwikkeling van het aantal arbeidsmigranten in de gemeente Altena. Daarvoor maken we gebruik van statistieken afkomstig uit de Migrantenmonitor van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).2F 3 Deze monitor stelt het CBS op in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. De uitkomsten uit dit onderzoek worden zover mogelijk vervolgens vergeleken met de prognoses en uitkomsten van het onderzoek dat de gemeente Altena in 2022 liet uitvoeren door Decisio & Companen (Klouwen et al., 2022).
De data die in dit hoofdstuk gepresenteerd worden, hebben betrekking op personen die werken in de gemeente Altena. In de Migrantenmonitor is iedereen opgenomen die een financiële relatie heeft met Nederland. Met andere woorden, de Migrantenmonitor bevat iedereen die legaal in Nederland werkt. Dit kunnen zowel personen zijn die als ingezetene in de BRP geregistreerd zijn als personen die als niet -ingezetene in de BRP zijn geregistreerd. De personen in de Migrantenmonitor hebben normaal gesproken allemaal een BurgerServiceNummer (BSN). Het is mogelijk dat een deel van deze personen die Altena werkt, buiten de gemeente woont. Uit het onderzoek van Klouwen et al. (2022) komt naar voren dat het aantal arbeidsmigranten dat in Altena werkt en woont ongeveer even groot is.
In paragraaf twee wordt ingegaan op de ontwikkeling van het aantal arbeidsmigranten in de gemeente en wordt een aantal van hun kenmerken uitgelicht. In paragraaf 2.3 wordt specifieker gekeken naar de in Altena werkzame arbeidsmigranten met een inkomen van maximaal 130 procent van het WML. In de vierde paragraaf worden prognoses gedaan voor de ontwikkeling van het aantal werkzame en woonachtige arbeidsmigranten in Altena in 2030. Aanvullend wordt op basis van prognoses van het PBL gekeken naar de ontwikkeling van de werkgelegenheid. In paragraaf 2.5 vergelijken we de uitkomsten van deze prognoses met de eerdere prognose uit 2022. In de laatste paragraaf worden de uitkomsten van dit hoofdstuk samengevat.
Afbakening arbeidsmigranten in de migrantenmonitor In de Migrantenmonitor maakt het CBS een overzicht van werk enden in die in BRP zijn ingeschreven en in het buitenland zijn geboren. Dit onderzoek richt zich op arbeidsmigranten die in Nederland zonder werkvisum kunnen werken. Dit zijn mensen die afkomstig zijn uit een van de EU-27 landen of EU -kandidaat-lidstaten (incl. Oekraïense ontheemden) 3F 4. Dit beteken t dat werknemers uit bv Zuid-Amerika, Australië, A zië en Afrika niet meegenomen worden. In het onderzoek van Klouwen et al. (2022) zijn zover bekend alle nationaliteiten meegenomen. De in dit onderzoek gehanteerde criteria zijn voor wat nationaliteit betreft strikter.
3 Zie bijlage 1 voor technische toelichting. 4 Het gaat om de EU-landen: Bulgarije, Estland, Hongarije, Kroatië, Letland, Litouwen, Polen, Roemenië, Slovenië, Slowakije, Tsjechië, België, Cyprus, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Malta, Oostenrijk, Portugal, Spanje, Zweden. En de landen die kandidaat lidstaten zijn voor de EU: Albanië, Bosnië-Herzegovina, Georgië, Moldavië, Montenegro, Noord - Macedonië, Oekraïne, Servië, Turkije.
14
2.2 Arbeidsmigranten in Altena In figuur 2.1 is de ontwikkeling van het aantal arbeidsmigranten van 2017 tot en met 202 4 weergegeven. In de figuur wordt onderscheid gemaakt naar arbeidsmigranten afkomstig uit EU - lidstaten (donkergroen) en uit kandidaat -lidstaten (lichtgroen). Cijfers van arbeidsmigranten uit kandidaat-lidstaten zijn sinds 2019 beschikbaar.
Figuur 2.1: Arbeidsmigranten werkzaam in de gemeente Altena (2017-2023) Bron: Migrantenmonitor. Eigen bewerking
Het aantal in Altena werkzame arbeidsmigranten bedraagt in 2017 en 2018 600 personen. In 2019 stijgt dit aantal naar 800. In de jaren 2020 en 2021 blijft het aantal vervolgens relatief stabiel. Vanaf 2021 zet een verdere groei in: het aantal arbeidsmigranten neemt toe van 850 in 2021 naar 1.060 in 2022. Tussen 2022 en 2023 is sprake van een sterke stijging, waarbij het aantal werkzame arbeidsmigranten toeneemt van 1.060 naar 1.520. In 2024 daalt het aantal voor het eerst sinds 2017. Wanneer 2023 als uitschi eter wordt beschouwd, laat de periode 2017 –2024 over het geheel genomen een geleidelijke groei zien.
Ontwikkeling in de gemeente Altena vergeleken met andere gebieden In tabel 2.1 wordt de ontwikkeling van het aantal arbeidsmigranten in de gemeente Altena vergeleken met een aantal andere gebieden. Het gaat naast de gemeente Altena om het COROP- gebied Midden -Noord-Brabant4F 5, ‘nabije gemeenten’5F 6 en heel Nederland. In de tabel staa t het aantal inwoners en het aantal arbeidsmigranten voor de jaren van 2021 tot en met 2024. In de laatste kolom is de toename van het aantal arbeidsmigranten in de periode 2021-2024 uitgedrukt in een percentage.
5 Een COROP-gebied is een cluster van één of meer aangrenzende gemeenten in dezelfde provincie. De gemeente Altena behoort tot het COROP-gebied Midden Noord-Brabant en bevat de gemeenten Alphen- Chaam, Altena, Baarle-Nassau, Dongen, Gilze en Rijen, Goirle, Hilvarenbeek, Loon op Zand, Oisterwijk, Tilburg en Waalwijk. 6 Hierin zijn de volgende zes gemeenten samengenomen: Geertruidenberg, Gorinchem, Heusden, Molenlanden, Waalwijk en Zaltbommel. 600 600 700 700 770 880 1230 1010 100 100 80 180 290 230 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Arbeidsmigranten EU-27 Arbeidsmigranten kandidaat-lidstaten EU
15
Tabel 2.1: Totaal aantal inwoners, werkende arbeidsmigranten (EU-27 en kandidaat-lidstaten incl. Oekraïne) en groei in de periode 2021-2024 (N & %)
Inwoners Totaal Werkende arbeidsmigranten Groei arbeidsmigranten 1-1-2024 2021 2022 2023 2024 2021-2024 Altena 58.300 850 1.060 1.520 1.240 46% nabije gemeenten 232.700 15.220 16.670 19.110 18.520 22% COROP, incl Altena 507.500 27.910 30.980 31.140 31.180 12% Nederland 17.942.900 755.030 869.370 915.610 947.810 26% Bron: Migrantenmonitor. Eigen bewerking
In absolute aantallen groeit het aantal arbeidsmigranten in alle gebieden. In de gemeente Altena neemt het aantal werkzame arbeidsmigranten toe van 850 in 2021 tot 1. 240 in 2024, dat is een toename 46 procent. Dit is een veel sterkere stijging gelet op de groei van het totaal aantal inwoners in de gemeente Altena. In dezelfde periode groeit het aantal inwoners in Altena met 1.300 personen, dat is een groei van 2 procent. In dezelfde periode groeit het aantal werkzame migranten in de gemeente met 390 personen. Het is aannemelijk dat een groot deel van de groei van het aantal inwoners in Altena, bestaat uit de instroom van in Altena werkende migranten die tevens in de gemeente wonen. De relatieve toename is in de gemeente Altena veel sterker dan in de andere gebieden. De stijging tussen 2021 en 202 4 is 46 procent, zie de laatste kolom van tabel 2.1, in de omliggende gemeenten is het 22 procent is, en in heel Nederland 26 procent.
In de volgende tabellen en figuren wordt de instroom van arbeidsmigranten verder onderzocht. Hoe groot is bijvoorbeeld de toename van arbeidsmigranten en wat is de verhouding vanuit de EU en derde landen?
Ontwikkeling naar herkomst (EU-27/kandidaat-lidstaten) Een mogelijke verklaring voor de toename van het aantal arbeidsmigranten is de instroom van Oekraïense werknemers die sinds de oorlog in Nederland verblijven. Om een beter beeld te krijgen van de instroom is daarom gekeken naar de herkomstlanden van de in Altena werkzame personen. In tabel 2.2 wordt gekeken naar werknemers afkomstig uit een land vanuit de Europese Unie en naar werknemers afkomstig uit kandidaat -lidstaten. Personen met de Oekraïense nationaliteit behoren in deze cijfers tot de groep afkomstig uit kandidaat-lidstaten.6F 7
7 Het is op basis van de data uit de Migrantenmonitor niet mogelijk om uit te splitsen naar nationaliteit of herkomstlanden.
16
Tabel 2.2: Totaal aantal werkzame arbeidsmigranten naar herkomst (EU-27, kandidaat-lidstaten incl. Oekraïne) en groei in de periode 2021-2024 (N & %) EU-27 landen Kandidaat-lidstaten incl. Oekraïne 2021 2022 2023 2024 % toename ‘21-‘24 2021 2022 2023 2024 % toename ‘21-‘24 Altena 770 880 1.230 1.010 31 80 180 290 230 188 Nabije gemeenten 14.120 14.610 16.520 15.850 12 1.100 2.060 2.590 2.670 143 COROP, incl Altena 25.240 26.610 26.220 26.050 3 2.670 4.370 4.920 5.130 92 Nederland 648.700 693.720 714.130 728.600 12 106.330 175.650 201.480 219.210 106 Bron: Migrantenmonitor. Eigen bewerking
Uit tabel 2.2 komt naar voren dat zowel het aantal personen uit EU -27 landen als uit kandidaat- lidstaten (sterk) toeneemt. In relatieve zin is de stijging het sterkst onder migranten uit kandidaat- lidstaten. Tussen 2021 en 2024 stijgt het aantal personen afkomstig uit kandidaat -lidstaten van 80 in 2021 naar 2 30 in 202 4. Dit is een stijging van 188 procent. Dit komt naar alle waarschijnlijkheid door de instroom van Oekraïense ontheemden sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne in 2022. De relatieve stijging is veel groter dan in andere gebieden. Zo stijgt het aantal migranten uit deze landen in dezelfde periode in Nederland met 106 procent en in nabije gemeenten met 143 procent.
De toename van arbeidsmigranten uit de Europese Unie is absoluut gezien veel groter. Zo neemt het aantal personen uit deze landen toe van 770 in 2021 naar 1. 010 in 2024. Een toename van 340 personen. Relatief gezien stijgt het aantal personen uit deze landen met 31 procent tussen 2021 en 202 4. De relatieve stijging is eveneens veel groter in Altena dan in de andere onderscheiden gebieden. Zo stijgt het aantal EU -27 migranten in het COROP -gebied met drie procent, en zowel in de nabije gemeenten als in Nederland met twaalf procent. Voor zowel het aantal in Altena werkzame personen uit EU-27 landen als uit kandidaat-lidstaten, geldt dat er sprake is van een afname tussen 2023 en 2024.
Verhouding inwoners en werkenden In relatie tot de huisvesting is het ook van belang om na te gaan hoeveel arbeidsmigranten woonachtig zijn in de gemeente Altena. Er is geen data beschikbaar waarmee een relatie tussen de inwoners van Altena en personen die in de Migrantenmonitor staan kan worden gelegd. Wel is het mogelijk om in CBS Statline te kijken naar het geboorteland van de personen die in de gemeente Altena wonen (zie tabel 2.3).
17
Tabel 2.3: Personen geboren in een EU-land buiten Nederland, per 1 januari woonachtig in de gemeente Altena Jaar EU-inwoners 2017 640 2018 700 2019 830 2020 990 2021 1130 2022* 1280 2022* 1370 2023 1480 2024 1760 2025 1750 *2017 t/m 2022 migratieachtergrond, eerste generatie, 2022-2025 geboorteland Bron: CBS, statline
In de tabel staat het aantal personen dat afkomstig is uit de EU en woont in de gemeente. Uit deze analyse komt naar voren dat het aantal in de gemeente woonachtige EU -burgers geleidelijk toeneemt tussen 2017 en 202 4. In 2017 wonen iets meer dan 600 personen met een Europese migratieachtergrond in Altena. In 202 4 zijn dit er 1.7 50. Opvallend is dat in 2025 voor het eerst sinds 2017 sprake is van een stabilisatie van het aantal inwoners in Altena dat geboren is in een EU-land. Bij deze cijfers moet wel opgemerkt worden dat de groep inwoners met een EU - achtergrond in Altena groter is dan het aantal werkenden met een EU -achtergrond. In de groep inwoners zijn namelijk ook kinderen, ouderen en niet-werkzame personen opgenomen.
2.3 Arbeidsmigranten in Altena naar inkomen Tot nu toe is gekeken naar de gehele populatie arbeidsmigranten in Altena. In dit deel wordt ingezoomd op de groep arbeidsmigranten die maximaal 130 procent van het minimumloon verdient (hierna: WML).
We sluiten met de inkomensgrens van maximaal 130 procent van het WML aan bij inkomensgrens die door het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is opgesteld naar aanleiding van de adviezen van het Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten. De indeling wordt ook in de migrantenmonitor gehanteerd. Deze groep is voor huisvesting vaak aangewezen op de werkgever.
Vergelijkbaarheid met het onderzoek van 2020 De keuze om een inkomensgrens van 130 procent WML te hanteren heeft als gevolg dat het niet mogelijk is om de cijfers uit het eerdere onderzoek van Klouwen et al. (2022) één -op-één te vergelijken met de uitkomsten van dit onderzoek. 7F 8 Een ander verschil met het behoeftenonderzoek uit 2022 betreft de afbakening naar herkomst. In dit onderzoek wordt
8 In het eerder verschenen onderzoek is ervoor gekozen om iedereen die geen kenniswerker is, te classificeren als arbeidsmigrant. De inkomenseis voor kennismigranten ligt substantieel hoger dan 130 procent van het WML. Een arbeidsmigrant volgens de definitie in dit onderzoek zou in 2020 maximaal €26.208,- per jaar verdienen. In het onderzoek van Kouwens et al. (2022) ligt deze grens op €30.672 voor personen van jonger dan 30 jaar of €41.840 voor personen die 30 jaar of ouder zijn.
18
gekeken naar het geboorteland van de personen, als d at één van de EU -27 lidstaten of een kandidaat-lidstaat is, telt een persoon als arbeidsmigrant. In het eerdere onderzoek is gekeken naar de nationaliteit van de persoon en zijn alle personen die niet de Nederlandse nationaliteit hebben als arbeidsmigrant geteld. De definitie voor arbeidsmigranten is in dit rapport strikter dan in het rapport uit 2022. Dat geldt zowel voor wat betreft inkomen als wat betreft nationaliteit. Zouden we hier de definitie uit 2022 hanteren, dan had het aantal werkzame arbeidsmigranten in Altena hoger gelegen.
Vanaf 2021 is het mogelijk om in de Migrantenmonitor onderscheid te maken op basis van inkomen. Om die reden wordt in de volgende figuren en tabellen telkens de ontwikkeling voor de periode 2021-2024 besproken.8F 9
In figuur 2.2 staat de ontwikkeling van het aantal arbeidsmigranten in de periode 2021 -2024 uitgesplitst naar inkomen. De groene lijn betreft het totaal van alle arbeidsmigranten ongeacht het inkomen. De donkerblauwe lijn vormt de groep arbeidsmigranten met maximaal 130 procent van het WML. De oranje lijn betreft de groep arbeidsmigranten die meer dan 130 procent van het minimumloon verdient. In de figuur zijn ook de zelfstandigen opgenomen, dat is de lichtblauwe lijn in de figuur.9F 10
Figuur 2.2: Aantal arbeidsmigranten naar inkomen, 2021-2024 Bron: Migrantenmonitor CBS
Uit figuur 2.2 wordt duidelijk dat de toename van het totaal aantal arbeidsmigranten tussen 2022 en 2023 in zijn geheel bestaat uit arbeidsmigranten die minder dan 130% van het WML verdienen. In 2024 daalt het aantal arbeidsmigranten met e en inkomen tot 130 procent van het WML. Het aantal arbeidsmigranten dat meer dan 130 procent van het minimumloon verdient, neemt eerst iets toe, maar daalt in 2024 weer.
9 Op het moment van schrijven is 2024 het meest recente jaar waar cijfers van beschikb aar zijn op gemeentelijk niveau. 10 Het aantal zelfstandigen wordt door het CBS in tegenstelling tot de andere cijfers in grafiek afgerond op honderdtallen, dit maakt het lastig om de ontwikkeling in 2024 op waarde te schatten. In theorie is het mogelijk dat het aantal zelfstandigen in 2023 149 bedroeg (afgerond 100) en in 2024 151 (afgerond 200). 330 450 920 720 420 510 500 320 850 1.060 1.520 1240 100 100 100 200 0 200 400 600 800 1.000 1.200 1.400 1.600 2021 2022 2023 2024 arbeidsmigranten <130% WML arbeidsmigranten >130% WML totaal arbeidsmigranten zelfstandigen
19
In figuur 2.3 staat de verhouding tussen de arbeidsmigranten met een inkomen tot 130 procent van het WML en de arbeidsmigranten met een inkomen hoger dan 130 procent van het WML, weergegeven als percentages. De verdeling wordt vergeleken met andere gebieden: het COROP- gebied, de nabije gemeenten en heel Nederland.
Figuur 2.3: Arbeidsmigranten naar inkomen (meer/minder 130% WML, %) Bron: Migrantenmonitor. Eigen bewerking
De donkerblauwe categorie betreft de groep arbeidsmigranten met een laag inkomen. In 2023 en 2024 behoort in Altena ongeveer twee derde tot deze groep arbeidsmigranten en is een derde arbeidsmigrant met een inkomen van meer dan 130 procent van het WML. In 2021 was het aandeel werkende arbeidsmigranten in de gemeente Altena nog relatief klein in vergelijking met de andere gebieden. Met de sterk groei in 2023 en 2024, is het aandeel werkende arbeidsmigranten nu vergelijkbaar met dat in nabije gemeenten, en hoger dan in het COROP - gebied en in Nederland gemiddeld.
In de volgende drie figuren staan de arbeidsmigranten met een inkomen tot 130 procent van het WML centraal, het gaat om de registratie in de BRP, de verblijfsduur en het type arbeidscontract. In deze analyse worden de arbeidsmigranten met een inkomen van meer dan 130 procent van het WML niet meegenomen. In bijlage 3 zijn drie figuren opgenomen waarin het totaal van de arbeidsmigranten, de arbeidsmigranten met een inkomen tot 130 procent van het WML en de arbeidsmigranten met een inkomen van meer dan 130 procent van het WML worden vergeleken. Uit de figuren in de bijlage komt naar voren dat er zeer grote verschillen zijn tussen de ze twee groepen in Altena werkzame arbeidsmigranten. Zo zijn arbeidsmigranten met een inkomen tot 130 procent van het WML veel vaker niet-ingezetene, verblijven zij korter in Nederland en werken zij veel vaker als uitzendkracht en/of met een tijdelijk contract.
Registratie in de BRP Hierna wordt ingegaan op de verdeling van arbeidsmigranten naar manier van registratie in de BRP. Bij onderzoek naar (de omvang van) arbeidsmigranten in Nederland, bestaat altijd de uitdaging om een gedegen beeld van de omvang van de populatie te verkrijgen. Dit heeft voor een groot deel te maken met de vraag of en zo ja hoe arbeidsmigranten in de Basis Registratie 44% 47% 64% 69% 50% 47% 53% 63% 61% 54% 65% 73% 41% 38% 44% 54% 56% 53% 36% 31% 50% 53% 47% 37% 39% 46% 35% 27% 59% 62% 56% 46% 2021 2022 2023 2024 2021 2022 2023 2024 2021 2022 2023 2024 2021 2022 2023 2024 Altena COROP, incl Altena nabije gemeenten Nederland Arbeidsmigrant <130 procent WML Arbeidsmigrant >130 procent WML
20
Personen (hierna: BRP) geregistreerd staan. 10F 11 Bij het in kaart brengen van het aantal arbeidsmigranten, is het met name de vraag hoeveel niet -ingezetene en ongeregistreerde personen er verblijven. In de data van de Migrantenmonitor wordt uitgegaan van de werkrelatie. Om die reden staan in de Migrantenmonitor ook personen opgenomen die als niet-ingezetene in de BRP geregistreerd staan, maar die wel legaal werken in Altena. Oekraïense ontheemden zijn in het algemeen als ingezetene geregistreerd. Dit komt omdat zij vallen binnen de Richtlijn Tijdelijke Bescherming. 11F 12 Hierdoor hebben zij toegang tot de Nederlandse arbeidsmarkt. Om onder de rischtlijn te vallen dienen zij zich als ingezetene in de BRP te registreren.
In figuur 2.4 is voor verschillende gebieden weergegeven welk deel van de arbeidsmigranten in de BRP zijn ingeschreven als ingezetene of niet-ingezetene uitgesplitst naar jaar.
Figuur 2.4: Arbeidsmigranten met een inkomen van max. 130% WML, naar manier van registratie in de BRP, naar jaar en gebied (%) Bron: Migrantenmonitor. Eigen bewerking
Van de arbeidsmigranten die in Altena werkzaam zijn, is in 202 4 61 procent geregistreerd als ingezetene. De verdeling tussen het aandeel ingezetenen en niet -ingezetenen fluctueert in Altena. In 2021 en 2023 is het aandeel ingezetenen iets groter dan het aandeel niet-ingezetenen in 2022 en 2024 is verschil iets groter, in die jaren is ongeveer 60 procent van de arbeidsmigranten in Altena een ingezetene. In de andere gebieden in figuur 2.4 is in de periode 20 21-2024 een langzame daling te zien van het percentage niet-ingezetenen.
11 In Nederland is het mogelijk voor Europese burgers om als ingezetene en als niet-ingezetene in de BRP te staan. Zowel bij registratie als ingezetene als niet-ingezetene, ontvangt de persoon een Burgerservicenummer waarmee legaal gewerkt kan worden. Ingezetenen zijn personen die zich bij een gemeente inschrijven met een Nederlands verblijfadres. EU-burgers, zijn bij een (verwacht) verblijf van langer dan vier maanden, verplicht om zich als ingezetene in de BRP te registeren. Dit wordt echter niet gehandhaafd. Bij een (verwacht) korter verblijf kan men zich in de RNI (registratie niet-ingezeten) als niet-ingezetene laten registeren. Voor registratie in de RNI is geen Nederlands woonadres vereist.
12 De Richtlijn Tijdelijke Bescherming (2001/55 EG) geeft in Nederland recht op opvang en medische zorg. En onderwijs voor minderjarige kinderen. Het geeft ook de mogelijkheid om te werken. Personen die de richtlijn vallen, mogen tot 4 maart 2027 in Nederland blijven. 55% 60% 52% 61% 52% 55% 62% 68% 42% 45% 44% 53% 49% 53% 58% 61% 45% 40% 48% 39% 48% 45% 38% 32% 58% 55% 56% 47% 51% 47% 42% 39% 2021 2022 2023 2024 2021 2022 2023 2024 2021 2022 2023 2024 2021 2022 2023 2024 Altena COROP, incl Altena nabije gemeenten Nederland ingezetenen niet ingezetenen
21
Woonduur In figuur 2.5 is de woonduur van de ingezetenen opgenomen. Omdat er geen betrouwbare gegevens zijn over de verblijfsduur niet -ingezetenen, is figuur 2.5 gebaseerd op 61% ( 440) arbeidsmigranten die in 202 4 als ingezetene in Altena werkzaam zijn. Eerder zagen we dat het aandeel niet-ingezetenen met 39 procent kleiner is (n= 280). Over die groep zijn geen gegevens beschikbaar. Op basis van eerder onderzoek (Seidler et al., 2024) is bekend dat niet-ingezetenen vaak korter in Nederland verblijven dan personen die als ingezetene in de BRP-staan. De woonduur is uitgesplitst naar jaar en er is een vergelijking gemaakt met andere gebieden.
Figuur 2.5: Woonduur van arbeidsmigranten naar jaar en gebied (%) Bron: Migrantenmonitor. Eigen bewerking
In 202 4 is een kwart van de arbeidsmigranten die in Altena werk en, korter dan twee jaar in Nederland (26 procent). Tussen 2021 en 2023 is er een sterke stijging van personen die in Altena werken en kort in Nederland woonachtig zijn, in 2024 wordt deze trend onderbroken en is het beeld van de gemiddelde verblijfsduur weer vergelijkbaar met de situatie in 2021. Ook lijkt de verdeling van de verblijfsduur meer op de verdeling in de andere gebieden in figuur 2.5. Dit wijst erop dat de daling van het aantal arbeidsmigranten in 2024 in Altena (zie figuur 2.2) mogelijk vooral ligt in een daling van kortverblijvende arbeidsmigranten.
Type dienstverband In figuur 2.6 is het soort dienstverband voor arbeidsmigranten in de gemeente Altena uitgesplitst naar jaar en gebied. In de migrantenmonitor is vanaf 2023 voor werknemers met een flexibel dienstverband ook bekend of het een dienstverband is als oproepkracht, uitzendkracht of dat het om een tijdelijk contract gaat.
28% 44% 56% 26% 37% 44% 42% 33% 39% 43% 45% 37% 30% 40% 40% 30% 22% 22% 19% 28% 24% 23% 23% 29% 29% 26% 23% 28% 22% 18% 19% 27% 17% 7% 8% 15% 11% 9% 10% 12% 11% 10% 12% 12% 10% 9% 9% 10% 33% 26% 17% 30% 28% 25% 25% 26% 21% 20% 21% 23% 38% 33% 32% 32% 2021 2022 2023 2024 2021 2022 2023 2024 2021 2022 2023 2024 2021 2022 2023 2024 Altena COROP, incl Altena nabije gemeenten Nederland minder dan 2 jaar 2 tot 5 jaar 5- 8 jaar 8 jaar of meer
22
Figuur 2.6: Dienstverband van arbeidsmigranten naar gebied en jaar (%) Bron: Migrantenmonitor. Eigen bewerking
Van de arbeidsmigranten die in Altena werken, is in 2024 40 procent actief als uitzendkracht. Een kwart heeft een vast contract. Met andere woorden, driekwart van de arbeidsmigranten in Altena werkt op basis van een uitzend -, tijdelijk of flexibel contract. Tussen 2021 en 2023 is er een geleidelijke toename van het aandeel arbeidsmigranten dat op deze manieren in Altena werkt, maar in 2024 keert deze trend en groeit het deel dat een vast contract heeft. Het deel van de arbeidsmigranten met een vast contract is in 2024 vergelijkbaar met de andere gebieden in figuur 2.6.
Omvang sectoren en afhankelijkheid arbeidsmigranten Hieronder wordt ingezoomd op de omvang van de bedrijfssectoren en in hoeverre deze sectoren afhankelijk zijn van arbeidsmigranten. Eerst wordt gekeken naar de sectoren waarbinnen arbeidsmigranten in Nederland actief zijn.
Op basis van de Migrantenmonitor is bekend dat arbeidsmigranten uit de EU -27 en kandidaat - lidstaten met name actief zijn via uitzendbureaus. Van deze groep van 361.390 personen staat 55,4 procent (200.080 personen) geregistreerd als werkzaam in de sector ‘ Verhuur en overige zakelijke diensten’. Binnen deze sector vallen onder andere de werkzaamheden van uitzendbureaus. Omdat uitzendbureaus personeel kunnen leveren aan verschillende sectoren, is het de vraag binnen welke sectoren arbeidsmigranten daadwerkeli jk werkzaam is. Op basis van een Factsheet die is uitgegeven door de ABU (SEO, 2025) is het mogelijk om beter inzicht te krijgen in de sectoren waarin uitzendkrachten in 2023 actief zijn. Zo is 18,5 procent van de uitzendkrachten in 2023 actief in de indus trie en 10,2 procent in vervoer en opslag. Als we aannemen dat de 200.080 arbeidsmigranten die volgens de data van de Migrantenmonitor werkzaam zijn in de sector ‘Verhuur en overige zakelijke diensten’, actief zijn als uitzendkracht en die over de sectoren verdelen zoals in de factsheet van ABU, dan betekent dit dat er 37.015 uitzendkrachten binnen de industrie werkzaam zijn (18,5 procent van 200.080). Gecombineerd met de arbeidsmigranten die al als werknemer in de industriesector geregistreerd staan in de Migrantenmonitor (17.270 personen) betekent dit dat er in totaal 54.285 arbeidsmigranten in de industriesector werkzaam zijn. Door alle uitzendkrachten te verdelen over de sectoren waarbinnen zij daadwerkelijk werkzaam zijn, ontstaat een beter beeld (zie tabel 2.4). 26% 20% 13% 25% 20% 19% 24% 28% 19% 19% 26% 28% 18% 16% 20% 23% 74% 80% 80% 81% 81% 81% 82% 84% 8% 14% 12% 13% 5% 6% 16% 16% 68% 40% 48% 44% 58% 54% 44% 41% 11% 21% 15% 15% 11% 13% 21% 21% 2021 2022 2023 2024 2021 2022 2023 2024 2021 2022 2023 2024 2021 2022 2023 2024 Altena COROP, incl Altena nabije gemeenten Nederland vast flexibel oproepkracht uitzendkracht tijdelijk contract
23
Tabel 2.4: SBI-sectoren waarbinnen arbeidsmigranten actief zijn, schatting (N & %) SBI-sector N % Totaal 361.440 100 Handel 68.638 19,0 Horeca 41.354 11,4 Industrie 54.285 15,0 Vervoer en opslag 34.298 9,5 Gezondheids- en welzijnszorg 23.755 6,6 Verhuur en overige zakelijke diensten 20.608 5,7 Openbaar bestuur en overheidsdiensten 18.007 5,0 Landbouw, bosbouw en visserij 22.053 6,1 Specialistische zakelijke diensten 12.543 3,5 Bouwnijverheid 15.385 4,3 Onderwijs 11.853 3,3 Overig/onbekend 38.661 10,7 Bron: Migrantenmonitor 2023, CBS/Factsheet de waarde van uitzendwerk 2023, ABU. Eigen bewerking
De meeste arbeidsmigranten (19 procent) zijn actief in de sector ‘Handel’. Andere sectoren waarin veel arbeidsmigranten actief zijn, betreffen ‘Industrie’ (15 procent), ‘Horeca’ (11,4 procent) en ‘Vervoer en opslag’ (9,5 procent).
In tabel 2.5 staat het aantal arbeidsmigranten dat in een sector werkzaam is, gerelateerd aan het totaal aantal banen in Nederland voor een selectie van relevante sectoren. In de laatste kolom staat vervolgens weergegeven welk percentage van de banen binnen de sector door arbeidsmigranten worden uitgevoerd. Dit geeft een indicatie van de mate van afhankelijkheid van arbeidsmigranten binnen sectoren.
Tabel 2.5: Totaal aantal banen, arbeidsmigranten en aandeel arbeidsmigranten naar sector (afgerond) Totaal banen Totaal arbeidsmigranten Aandeel arbeidsmigranten Handel 1.477.400 68.638 4,6 Horeca 477.500 41.354 8,7 Industrie 790.200 54.285 6,9 Vervoer en opslag 405.900 34.298 8,4 Gezondheids- en welzijnszorg 1.536.100 23.755 1,5 Openbaar bestuur en overheidsdiensten 609.500 18.007 3,0 Landbouw, bosbouw en visserij 101.700 22.053 21,7 Bouwnijverheid 358.600 15.385 4,3 Onderwijs 602.800 11.853 2,0 Bron: Migrantenmonitor, ABU Factsheet, CBS Statline. Eigen bewerking
Uit tabel 2. 5 komt naar voren dat een aantal sectoren (sterk) afhankelijk lijkt van de inzet van arbeidsmigranten. Dit geldt in het bijzonder voor de ‘ Landbouw bosbouw en visserij’ maar ook voor de ‘Horeca’, ‘Vervoer en opslag ’ en ‘Industrie’. Absoluut gezien werken de meeste arbeidsmigranten in de ‘handel’. Deze sector bevat een uiteenlopend aantal beroepen en specialisaties in de detail- en groothandel.
24
Vervolgens bekijken wij de omvang van deze sectoren in Altena afgezet tegenover de omvang van deze sectoren in heel Nederland (zie figuur 2.7).
Figuur 2.7: Banen naar sector in 2023, Nederland en Altena (%) Bron: Migrantenmonitor, ABU Factsheet, CBS Statline. Eigen bewerking
Uit figuur 2.7 komt naar voren dat in de gemeente Altena met name veel banen zijn in de ‘Handel’, ‘Industrie’, ‘ Gezondheids- en welzijnszorg’, ‘Bouwnijverheid’ en ‘Verhuur en overige zakelijke dienstverlening’. In vergelijking met de verdeling in Nederland valt met name op dat de sectoren ‘Handel’, ‘Industrie’, ‘Bouwnijverheid’, ‘Vervoer en opslag’ en ‘ Landbouw, bosbouw en visserij’ bovengemiddeld groot zijn in de gemeente Altena.
Uit tabel 2.4 en tabel 2.5 bleek al dat een groot deel van de arbeidsmigranten werkzaam is in een aantal van deze sectoren. Met name de ‘Industrie’, ‘Handel’ en ‘Vervoer en opslag’ zijn sectoren waar veel arbeidsmigranten in werkzaam zijn en die een relatief grote omvang hebben. Met andere woorden, de gemeente Altena kent een aantal bovengemiddeld grote sectoren waarvan bekend is dat deze voor een belangrijk deel afhankelijk is van de inzet van arbeidsmigranten. Dit maakt het aannemelijk dat indien deze bedrijven groeien er ook in de toekomst een (toenemende) vraag naar arbeidsmigranten zal zijn.
16% 9% 17% 4% 11% 5% 7% 5% 1% 4% 7% 24% 15% 14% 10% 10% 8% 6% 4% 4% 1% 0% 0% 5% 10% 15% 20% 25% Handel Industrie Gezondheids- en welzijnszorg Bouwnijverheid Verhuur en overige zakelijke diensten Vervoer en opslag Specialistische zakelijke diensten Horeca Landbouw, bosbouw en visserij Informatie en communicatie Onderwijs Nederland Altena
25
2.4 Prognoses In deze paragraaf wordt gekeken naar de verwachte ontwikkeling van het aantal arbeidsmigranten. Er kan op verschillende manieren gekeken worden naar de toekomstige ontwikkelingen van het aantal arbeidsmigranten. Een eerste manier is door de historische groei van het aantal werkzame arbeidsmigranten door te trekken naar de toekomst. Vervolgens doen we hetzelfde voor de woonachtige arbeidsmigranten. Voor deze beide methodes geldt dat we een aantal aannames doen op basis van de in het verleden gerealiseerde ontwikkeling. Het is echter niet gezegd dat in de toekomst de ontwikkeling op dezelfde manier zal continueren. Tot slot kijken we op basis van secundaire bronnen naar de verwachte ontwikkeling van de werkgelegenheid.
2.4.1 Prognose van werkzame arbeidsmigranten Altena Een eerste manier om een prognose van de toekomstige huisvestingsopgave op te stellen, is door te kijken naar de ontwikkeling van het aantal in Altena werkzame arbeidsmigranten in de afgelopen jaren. Sinds 2017 zijn gegevens beschikbaar over het aantal EU-arbeidsmigranten dat in Altena werkzaam is (zie ook paragraaf 2.2). Dit aantal stijgt van circa 600 personen in 2017 naar 1.230 in 2023. In 2024 daalt het aantal echter naar circa 1.010. Op dit moment is niet duidelijk waardoor deze daling wordt veroorzaakt. De sterke stijging tussen 2022 en 2023 wijkt af van het patroon in de overige jaren. Het aantal arbeidsmigranten in 2024 sluit daarentegen beter aan bij de langjarige ontwikkeling. Op basis hiervan is ervoor gekozen om 2023 als uitschieter te beschouwen en buiten beschouwing te laten bij het berekenen van een gemiddeld groeipercentage over de periode 2017 –2024. Deze benadering brengt onzekerheden met zich mee, aangezien de prognose gebaseerd is op een beperkte historische reeks en meerdere aannames bevat. De resultaten dienen daarom met voorzichtigheid te worden geïnterpreteerd. Wanneer 2023 buiten beschouwing wordt gelaten, bedraagt de gemiddelde jaarlijkse groei in de periode 2017–2024 circa 9 procent. Indien deze groei wordt doorgetrokken tot 2030, komt het aantal in Altena werkzame EU-arbeidsmigranten in dat jaar uit op ongeve er 1.700 personen (zie figuur 2.8). Dit betreft de totale groep EU-burgers die in Altena werkzaam is.
In dit rapport ligt de nadruk echter op arbeidsmigranten met een inkomen tot 130 procent van het wettelijk minimumloon (WML). Uit paragraaf 2.3 blijkt dat het aandeel arbeidsmigranten binnen deze inkomenscategorie in 2024 69 procent van het totaal aantal arbeidsmigranten bedraagt. Om tot een bandbreedte te komen, nemen we voor de ondergrens, het huidige Nederlandse gemiddelde. Van alle arbeidsmigranten in Nederland heeft 54 procent een inkomen onder 130 procent van het WML. De groene lijn verbeeld een scenario waarin de verdeling van het arbeidsmigranten naar inkomen zich vanaf 2024 ontwikkelt richting het Nederlands gemiddelde in 2030. Op basis van deze aannames wordt het aantal in Altena werkzame arbeidsmigranten met een inkomen tot 130 procent van het WML in 2030 geraamd op circa 920 tot 1.200 personen.
26
Figuur 2.8: prognose ontwikkeling werkzame EU-arbeidsmigranten 2017-2030, groei 9% Bron: Migrantenmonitor (tot en met 2024). Eigen bewerking
2.4.2 Prognose op basis van in Altena woonachtige EU-burgers Een andere manier om een inschatting te maken van de huisvestingsopgave, is door te kijken naar het aantal arbeidsmigranten dat in Altena woont. Er bestaat geen sluitende registratie van het aantal arbeidsmigranten dat in Altena woont. Wel is in de bevolkingsstatistiek bekend hoeveel inwoners een nationaliteit uit een EU -land hebben. In 2025 gaat het om circa 1.750 personen (zie paragraaf 2.2). Niet alle inwoners met een EU -nationaliteit zijn echter arbeidsmigrant. Om een inschatting te maken van het aantal woonachtige arbeidsmigranten, is daarom gebruikgemaakt van de verhouding tussen EU -burgers en arbeidsmigranten die naar voren kwam uit het onderzoek uit 2022. In dat onderzoek is, op basis van verschillende statistische bronnen, een schatting gemaakt van het aandeel arbeidsmigranten binnen de groep in Altena woonachtige EU-burgers. Daaruit bleek dat ongeveer 75 procent van de EU-burgers in Altena als arbeidsmigrant kan worden beschouwd. Toegepast op de meest recente cijfers zou dit betekenen dat in 2025 ongeveer 1.300 arbeidsmigranten in Altena wonen (zie oranje lijn in figuur 2.9). Dit aantal ligt dicht bij het aantal arbeidsmigranten (ongeacht inkomen) dat in de gemeente werkzaam is (1.240 personen per 31 december 2024). Dit suggereert dat het aantal werkzame en woonachtige arbeidsmigranten momenteel grotendeels met elkaar in balans is. Tegelijkertijd liggen beide aantallen aanzienlijk hoger dan in eerdere progn oses werd verwacht. Indien het aantal in Altena werkzame arbeidsmigranten structureel hoger blijkt dan voorzien, terwijl ook het aantal woonachtige arbeidsmigranten relatief groot is, wijst dit erop dat de toekomstige huisvestingsopgave omvangrijker kan zijn dan eerder werd aangenomen. Ook kan gekeken worden naar de historische ontwikkeling van het aantal in Altena woonachtige personen met een niet-Nederlandse herkomst uit de Europese Unie. Tussen 2017 en 2025 groeit het aantal inwoners in Altena met een herkomst uit de Europese unie met jaarlijks 12 procent. 1.700 1.200 920 0 200 400 600 800 1.000 1.200 1.400 1.600 1.800 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 Totaal EU-AM 130% WML 70% 130% WML 54%
27
Van 640 in 2017 naar 1750 in 202 5. Uitgaande van een lineaire groei zou in 2030 het aantal in Altena woonachtige personen met een EU -achtergrond rond de 3.100 personen liggen. Uitgaande dat ongeveer drie kwart van deze personen een arbeidsmigrant is (ongeacht inkomen) dan zou het aantal arbeidsmigranten in 2030 op circa 2.300 liggen. Wederom hanteren we twee scenario’s waarbij we enerzijds ervan uitgaan dat de totale groep arbeidsmigranten voor 69 procent uit arbeidsmigranten met een inkomen van maximaal 130 procent WML zal blijven bestaan. In het tweede scenario gaan we ervanuit dat de inkomensverdeling van de groep arbeidsmigranten in Altena zich naar het Nederlands gemiddelde ontwikkeld (54%). Uitgaande van deze scenario’s ligt het aantal woonachtige arbeidsmigranten in Altena in 2030 tot de 1250 en 1600 personen.
Figuur 2.9: prognose ontwikkeling woonachtige EU-arbeidsmigranten 2017-2030, groei 9% Bron: CBS Statline (tot en met 2025). Eigen bewerking
2.4.3 Ontwikkeling van de werkgelegenheid Om de ontwikkeling van de werkgelegenheid in Altena te kunnen inschatten, kan gekeken worden naar de langetermijnscenario’s voor de Nederlandse economie. In het rapport Welvaart en Leefomgeving (WLO) van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) uit juli 2025 wordt een aantal scenario’s geschetst voor de ontwikkeling van Nederland in de jaren 2040, 2050 en 2060. Daarbij is gekeken naar hoe de economie, het klimaat en de bevolking zich kunnen ontwikkelen – en daaraan gerelateerd mobiliteit, energievoorzienin g en ruimte. Er worden twee scenario’s uitgewerkt: één met een hoge economische groei (het bbp groeit met twee procent per jaar) en één met een lagere groei (het bbp groeit jaarlijks slechts een half procent).12F 13
Voor de ontwikkeling in de individuele gemeenten zijn geen prognoses beschikbaar, wel voor de COROP-gebieden. Om een indicatie te krijgen voor de prognoses voor de gemeente Altena kijken we daarom naar het COROP-gebied Midden-Noord-Brabant. We focussen op de voorspellingen op het terrein van de werkgelegenheid.
13 Scenario Hoog gaat uit van forse bevolkingsgroei en dito technologische en economische groei in een lange periode van vrede en een toename van globalisering en handel. Scenario Laag kent een lage bevolkings- en huishoudensgroei, handelsbeperkingen, internationale conflicten en minder economische ontwikkeling. 3.100 1.300 2.300 1.600 1.250 0 500 1.000 1.500 2.000 2.500 3.000 3.500 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 EU-inwoners Arbeidsmigrant 130% WML 69% 130% WML 54%
28
In het COROP-gebied Midden-Noord-Brabant zijn in 2021 247.000 banen. De zorg en zakelijke en financiële dienstverlening zijn de grootste sectoren (PBL, 2025). Ook in heel Nederland zijn dit de twee sectoren met de meeste banen, wel is in het COROP -gebied h et aandeel banen in de zakelijke dienstverlening minder groot dan gemiddeld in Nederland. In het COROP-gebied zijn de sectoren industrie en transport bovengemiddeld groot. Eén op de vijf banen in het COROP-gebied valt in deze sectoren, landelijk is dat één op de zeven.
In figuur 2. 10 is de prognose voor de verdeling van banen per sector in het COROP -gebied weergegeven. In deze figuur wordt 2021 als peiljaar gebruikt. Voor de jaren 2040, 2050 en 2060 wordt een voorspelling gedaan voor de omvang van de sectoren. De figuur toont een prog nose voor zowel een hoge als lage economische groei. In de figuur is een selectie van sectoren weergegeven die relatief groot zijn in de gemeente Altena en waarbinnen relatief veel arbeidsmigranten werken.
Figuur 2.10: ontwikkeling van het aantal banen naar sector in het COROP-gebied Midden-Noord-Brabant bij hoge en lage economische groei 2021, 2040, 2050 en 2060 (%) Bron: PBL (2025) Toekomstverkenning WLO. Eigen bewerking
In het hoge scenario is er een aantal belangrijke veranderingen zichtbaar. In dit scenario neemt het aantal banen toe van 247.000 in 2021 naar 313.000 in 2060. Dat is een toename van 27 procent. Binnen het scenario met sterke groei, krimpt een aantal secto ren. Dit geldt in het bijzonder voor de industrie. De omvang van deze sector krimpt binnen deze prognose van 13 procent naar 6 procent. Dit zou betekenen dat ook in absolute zin het aantal banen afneemt binnen deze sector. Ook in andere sectoren zoals de logistiek, detailhandel en transport zien we een kleine krimp. Doordat het totaal aantal banen in dit scenario sterk stijgt, groeien deze sectoren wel in absolute zin maar neemt de omvang van de sector in het geheel gezien af. In andere sectoren neemt het a antal banen sterker toe. Een van de verwachtingen waarom het 13% 11% 9% 7% 6% 2% 13% 11% 9% 7% 6% 2% 6% 10% 8% 6% 6% 2% 14% 11% 9% 6% 9% 2% 0% 2% 4% 6% 8% 10% 12% 14% 16% Industrie Logistiek Detailhandel Transport Bouwnijverheid Landbouw Industrie Logistiek Detailhandel Transport Bouwnijverheid Landbouw Hoog Laag 2021 2040 2050 2060
29
aandeel binnen sommige sectoren kleiner wordt is omdat door automatisering een efficiënter gewerkt kan worden waardoor de productie kan toenemen zonder dat het aantal banen stijgt. In het lage scenario groeit het aantal banen in het COROP-gebied langzaam, van 247.000 in 2021 tot 263.000 in 2060. Dat is een toename van 6 procent over een periode van 39 jaar. In de verdeling van de banen over de sectoren is er weinig verandering in dit scenario.
De prognoses van het PBL zijn gebaseerd op complexe modellen waarin ontwikkelingen op mondiale schaal een grote rol spelen. Deze factoren maken de uitkomsten van deze prognoses moeilijk te interpreteren voor regionale beleidsmakers die vaak op kortere termijn beleid maken. Om die reden wordt in het volgende hoofdstuk ook op basis van de uitkomsten op de vragenlijst en interviews gekeken naar de toekomstverwachtingen van ondernemers zelf. Bij het opstellen van de vragenlijst en het uitvoeren van de gesprekken zijn de prognoses verwerkt en getoetst. 2.5 Eerder onderzoek in perspectief geplaatst Eén van de doelen van dit onderzoek is om de nieuwe resultaten te vergelijken met de uitkomsten uit 2022. Eerder is al omschreven dat het door verschillen in definities niet mogelijk is om de aantallen uit beide onderzoeken één -op-één met elkaar te vergeli jken. De vergelijking in deze paragraaf dient daarom nadrukkelijk als indicatief te worden beschouwd.
In het onderzoek van Kouwens et al. (2022) wordt geschat dat in 2020 circa 755 arbeidsmigranten in de gemeente Altena werkzaam zijn. Daarnaast wordt geschat dat dit aantal tot 2030 met circa 350 tot 525 personen zou toenemen, afhankelijk van de economische ontwikkeling. Dit zou betekenen dat in 2030 in totaal tussen de circa 1.020 en 1.250 arbeidsmigranten in Altena werkzaam zouden zijn.
Uit het huidige onderzoek blijkt dat in 2024 al circa 1.240 arbeidsmigranten in de gemeente Altena werkzaam zijn. Daarvan hebben ongeveer 720 personen een inkomen tot maximaal 130 procent van het wettelijk minimumloon (WML). Hierbij dient te worden opgemer kt dat in dit onderzoek een striktere afbakening is gehanteerd ten aanzien van inkomen en nationaliteit. Wanneer dezelfde ruimere definitie zou zijn toegepast als in het onderzoek uit 2022, zou het totale aantal arbeidsmigranten waarschijnlijk hoger uitval len. Op basis daarvan ligt het voor de hand dat de ondergrens van de prognose uit 2022, circa 1.020 arbeidsmigranten in 2030, in 2024 reeds is bereikt.
Ook de prognoses uit het huidige onderzoek wijzen op een grotere toekomstige omvang van de doelgroep dan eerder werd voorzien. Afhankelijk van de gehanteerde methode en aannames wordt het aantal in Altena werkzame arbeidsmigranten in 2030 geraamd op circa 1.700 personen. Voor de groep arbeidsmigranten met een inkomen tot 130 procent van het WML ligt de prognose tussen de circa 920 en 1.200 personen. Wanneer wordt uitgegaan van de ontwikkeling van het aantal in Altena woonachtige EU -burgers, komt de prognose voor het totaal aantal arbeidsmigranten zelfs uit op circa 2.300 personen in 2030 waarvan 1.250 -1.600 naar verwachting arbeidsmigrant met een laag inkomen zullen zijn. Hoewel deze aantallen in grote lijnen overeenkomen met de oorspronkelijk e prognoses uit 2022 dient nogmaals opgemerkt te worden dat door de verschillen in definitie, de huidige prognoses hoger zouden uitvallen indien de definitie uit 2022 was gehanteerd.
Dit suggereert dat zowel de omvang van de doelgroep als de daarmee samenhangende huisvestingsopgave groter zijn dan in 2022 werd verwacht.
30
2.6 Conclusie op basis van bestaande cijfers De statistieken uit de Migrantenmonitor wijzen op een toename van arbeidsmigranten die in de gemeente Altena werkzaam zijn in de periode van 2017 -2024. De relatief grote toename van werkenden afkomstig uit een EU -kandidaat-lidstaat komt waarschijnlijk door de komst van Oekraïense vluchtelingen. Dit verklaart echter slechts een deel van de toename van het aantal arbeidsmigranten. In absolute zin is veruit het grootste deel van de toename afkomstig van personen afkomstig uit EU-lidstaten.
Nadere analyse laat zien dat de toename van arbeidsmigranten nagenoeg volledig bestaat uit arbeidsmigranten met een inkomen tot 130% van het WML, die in Altena zijn gaan werken. Deze groep arbeidsmigranten is relatief kort in Nederland, vaak als uitzendkracht actief en relatief vaak als niet -ingezetene in de BRP ingeschreven. Over het algemeen worden niet -ingezetenen kwetsbaarder geacht dan ingezete nen. Een van de redenen om zich als niet -ingezetene te registeren kan zijn dat het er geen verblijfsadres hoeft te worden opgegeven bij inschrijving bij een RNI-loket.
De analyses in dit hoofdstuk laten zien dat het aantal arbeidsmigranten in Altena de afgelopen jaren sterk is gegroeid. Op basis van historische gegevens over het aantal in Altena werkzame EU-arbeidsmigranten wordt, afhankelijk van de gehanteerde aannames, verwacht dat deze groep in 2030 verder zal toenemen tot circa 1.700 personen. Wanneer specifiek wordt gekeken naar arbeidsmigranten met een inkomen tot 130 procent van het wettelijk minimumloon (WML), ligt de prognose tussen de circa 920 en 1.200 personen. Deze prognoses zijn gebaseerd op historische groeicijfers en verschillende aannames over de inkomensverdeling binnen de groep arbeidsmigranten. De resultaten dienen daarom met de nodige voorzichtigheid te worden geïnterpreteerd.
Een tweede benadering, gebaseerd op het aantal in Altena woonachtige EU -burgers, wijst eveneens op een substantiële groei van de doelgroep. Op basis van de huidige ontwikkeling kan het aantal woonachtige arbeidsmigranten in 2030 oplopen tot circa 2.300 per sonen. Voor de groep arbeidsmigranten met een inkomen tot 130 procent van het WML resulteert dit in een bandbreedte van ongeveer 1.250 tot 1.600 personen.
Beide prognosemethoden wijzen daarmee in dezelfde richting: de omvang van de doelgroep ligt hoger dan in eerdere prognoses werd aangenomen en zal naar verwachting de komende jaren verder toenemen. Dit betekent dat de toekomstige huisvestingsopgave voor arbeidsmigranten in Altena waarschijnlijk groter is dan eerder werd voorzien.
Een andere belangrijke vraag is hoe de ontwikkeling van het aantal in Altena werkzame arbeidsmigranten zich verhoudt tot de prognoses die eerder zijn gedaan. De uitkomsten van dit onderzoek lijken erop te wijzen dat de voorspelde groei voor 2030 waar in 2022 rekening mee gehouden werd, in 2024 al behaald is.13F 14
14 In het jaar 2023 was het aantal werkzame arbeidsmigranten in de gemeente Altena in de Migrantenmonitor nog groter. Wanneer 2023 als uitschieter wordt beschouwd, laat de periode 2017 – 2024 over het geheel genomen een geleidelijke groei zien.
31
Tot slot is gekeken naar de sectoren waarbinnen arbeidsmigranten werkzaam zijn, de afhankelijkheid van deze sectoren van arbeidsmigranten en de omvang van deze sectoren in de gemeente Altena. Uit deze analyse komt naar voren dat de gemeente Altena een aant al bovengemiddeld grote sectoren kent die voor een deel afhankelijk zijn van de inzet van arbeidsmigranten. Dit maakt het aannemelijk dat ook in de toekomst een grote vraag binnen de gemeente zal zijn naar de inzet van arbeidsmigranten.
33
3. Uitkomsten op de vragenlijst onder ondernemers In dit hoofdstuk worden de uitkomsten van de vragenlijst die bij ondernemers uit Altena is uitgezet besproken. In paragraaf 3,1 wordt ingegaan op de respons en kenmerken van de deelnemers aan de vragenlijst. Paragraaf 3.2 gaat over de (toekomstige) huisvestingbehoefte. In de derde paragraaf wordt gekeken naar hoe ondernemers aankijken tegen zorgen met betrekking tot de leefbaarheid in combinatie met (grootschalige) huisvesting van arbeidsmigranten.
3.1 Respons en kenmerken Voor dit onderzoek zijn 1.900 vragenlij sten verstuurd naar een selectie van ondernemers. Via data van de Kamer van Koophandel zijn de contactgegevens van alle ondernemers opgevraagd. In totaal zijn er ruim 10.000 ondernemers in de gemeente Altena geregistreerd. Uit deze ondernemers is een selectie gemaakt. Bedrijven met minder dan drie werknemers zijn niet in de selectie opgenomen, met minder personeel zal ook aanwezigheid van arbeidsmigranten beperkt zijn. Hierop is een uitzondering gemaakt voor bepaalde sectoren. Alle ondernemingen binnen de geselecteerde sectoren zijn aangeschreven per brief. Vanuit de gemeente Altena en het Ondernemershuis Altena zijn extra (online) oproepen gedaan aan ondernemers om deel te nemen aan het onderzoek. In totaal hebben 198 ondernemers deelgenomen aan het onderzoek (zie tabel 3.1). Als eerste is gevraagd of zij internationale werknemers inzetten of dat mogelijk in de toekomst van plan zijn te doen.14F 15 Bijna 60 procent van de respondenten heeft aangegeven dit niet te doen of van plan te zijn. Iets meer dan een kwart van de respondenten heeft momenteel internationale werknemers in dienst. Ongeveer een op de zeven respondenten zal mogelijk in de toekomst internationale werknemers inzetten.
Tabel 3.1: Verdeling respondenten naar inzet internationale werknemers Maakt gebruik van internationale werknemers N % Ja 54 27% nee, maar mogelijk in de toekomst wel 27 14% nee, ook in de toekomst niet 117 59% Totaal 198 100 Bron: Risbo
Niet alle vragen zijn door evenveel respondenten beantwoord, hierdoor verschillen de aantallen in de hierna besproken tabellen. Onder de 54 ondernemers die momenteel al wel internationale werknemers inzetten, is de volledige vragenlijst afgenomen. De 27 ondernemers die momenteel geen internationale werknemers inzetten maar dit in de toekomst wel van plan zijn, is gevraagd naar hun toekomstverwachtingen, ervaren obstakels en behoeften rondom huisvesting. Aan de respondenten die nu en in de toekomst geen internationale werknemers in dienst hebben, zijn geen verdere vragen gesteld.
Kenmerken van bedrijven In de volgende tabellen is een overzicht opgenomen van de sector waarin het bedrijf actief is en het aantal per soneelsleden dat het bedrijf heeft. Het gaat hierbij om de bedrijven waar al internationale werknemers in dienst zijn en de bedrijven waar in de toekomst mogelijk internationale werknemers in dienst komen.
15 In de vragenlijst is consequent de term internationale werknemers gehanteerd.
34
Tabel 3.2: Bedrijven waar (in de toekomst) internationale werknemers werken, naar sector Bedrijfssector N % Land- en tuinbouw 24 30% Techniek/metaalbewerking 19 23% Bouw 11 14% Logistiek en transport 8 10% Detailhandel en distributie 4 5% Vleesverwerking en voedselindustrie 3 4% Schoonmaak 3 4% Horeca 2 2% Zakelijke dienstverlening 2 2% Overig 4 5% Weet niet/wil niet zeggen 1 1% Totaal 81 100% Bron: Risbo
In totaal hebben 8 1 bedrijven deze vraag beantwoord. Er zijn twee sectoren die sterk vertegenwoordigd zijn, dat zijn de land - en tuinbouw met 30 procent en de techniek/metaalbewerking met 23 procent. Verder is 14 procent van de bedrijven actief in de bouw en valt 10 procent in de sector transport en logistiek.
Tabel 3.3: Totaal aantal personeelsleden inclusief internationale werknemers15F 16 Personeel N % Minder dan 10 17 31% 10-49 personen 12 22% 50-99 personen 15 28% 100 personen of meer 10 19% Totaal 54 100% Bron: Risbo
Van de 54 bedrijven die arbeidsmigranten in dienst hebben, heeft 31 procent minder dan 10 personen in dienst, bij 22 van de respondenten werken 10 -49 personen. Bij 28 procent van de bedrijven in het onderzoek werken tussen de 50 en 99 personen. E r doen 10 bedrijven aan het onderzoek mee waar meer dan 100 personeelsleden zijn (19 procent).
16 In tabel b.4.1 in bijlage 4 is een tabel opgenomen met sectoren waarin deze mensen werken.
35
3.2 Kenmerken van internationale werknemers
Om een beeld te krijgen van het aantal internationale werknemers bij de bedrijven, is aan deelnemers aan de vragenlijst gevraagd naar het maximale aantal internationale werknemers dat op enig moment in dienst was in de afgelopen 12 maanden (zie tabel 3.4).
Tabel 3.4: Maximale aantal internationale werknemers in de afgelopen 12 maanden Personeel N % 1 tot 9 personen 19 45% 10 tot 49 personen 11 26% 50 tot 99 personen 7 16% 100 personen of meer 6 14% Totaal 43 100% Bron: Risbo
Het maximale aantal internationale werknemers loopt sterk uiteen, bij 45 procent van de bedrijven met internationale werknemers gaat het om minder dan 10 werknemers. Bij een kwart van deze bedrijven werken 10 tot 49 internationale medewerkers, Bij 16 procent van de bedrijven werken 50 tot 99 internationale medewerkers. Bij 14 procent van deze bedrijven, dat is ongeveer één op de zeven, werken er meer dan 100 internationale werknemers.
Als we uitgaan van de bovenstaande tabel dat vertegenwoordigen de bedrijven in de enquête ongeveer 1.500 internationale werknemers 16F 17. Dit geeft aan dat bij de ze deelnemende bedrijven een groot deel van de arbeidsmigranten in Altena werkzaam is. En dat deze groep bedrijven daarmee een goed beeld geeft van de aanwezige arbeidsmigranten in de gemeente Altena.
In de volgende tabellen wordt ingegaan op het soort dienstverband, de lengte van hun contract, hoelang ze werkzaam in het bedrijf en of er sprake is van seizoenspieken.
Tabel 3.5: Dienstverband van internationale werknemers I Soort dienstverband (meer dan 1 antwoord mogelijk) N % Via een uitzendbureau 38 70% Rechtstreeks in dienst bij uw bedrijf 35 65% Via een contractor of onderaannemer 8 15% Via een detacheerder 6 11% Anders 4 7% Weet niet/wil niet zeggen 1 2% Bron: Risbo
Zeven op de tien bedrijven hebben internationale werknemers in dienst via een uitzendbur eau. Bij een iets kleiner deel zijn er internationale werknemers rechtstreeks bij het bedrijf in dienst. Een klein deel van de bedrijven heeft medewerkers met een dienstverband via een contractor/onderaannemer of een detacheerder.
17 Daarbij moet wel aangetekend worden dat ook uitzendorganisaties mee doen aan het onderzoek, de medewerkers die zij plaatsen tellen dan ook mee bij de bedrijven waar ze naar uitgezonden worden. Daarnaast is in de enquête geen selectie gemaakt naar de afkom st van de arbeidsmigranten.
36
Tabel 3.6: Dienstverband van internationale werknemers II Gemiddelde contractduur N % Korter dan 3 maanden 1 2% 3–6 maanden 5 9% 6–12 maanden 12 22% Langer dan 12 maanden 18 33% Weet niet/wil niet zeggen 19 35% Gemiddelde aaneengesloten werkduur N % Korter dan 3 maanden 7 13% 3–6 maanden 7 13% 6–12 maanden 12 22% Langer dan 12 maanden 26 48% Weet niet/wil niet zeggen 9 17% Seizoenspieken (extra inzet arbeidsmigranten) N % Ja, jaarlijks terugkerend 19 35% Af en toe 10 19% Nee 21 39% Geen antwoord 4 7% Bron: Risbo
De contractduur van de werknemers is doorgaans langer dan 6 maanden, een op de drie bedrijven heeft een contract voor meer dan 12 maanden. Het is wel opvallend dat op deze vraag een aanzienlijk deel van de bedrijven (35 procent) geen antwoord geeft of kan geven. De gemiddelde aan eengesloten werkduur is bij 13 procent van de bedrijven korter dan drie maanden, bij een even groot deel is de gemiddeld werkduur tussen de drie en zes maanden. Bij 22 procent van de bedrijven werken de internationale werknemers zes tot twaalf maanden. Bij 48 procent van de bedrijven werken de internationaal medewerkers langer dan twaalf maanden.
Het valt op dat er sprake is van grote verscheidenheid in de duur van de inzet van arbeidsmigranten. Bij ongeveer de helft van de respondenten is de aaneengesloten duur langer dan 12 maanden. Bij een ongeveer even groot deel is de aaneengesloten duur korte r dan 12 maanden. In de context van dit onderzoek is het goed om op te merken dat maar een klein deel van de ondernemers arbeidsmigranten voor minder dan drie maanden aaneengesloten in dienst heeft. Het beleid staat ondernemers toe om maximaal 50 arbeidsmi granten te huisvesten gedurende 12 weken per jaar voor seizoensarbeid. De uitkomsten op deze vraag wijzen erop dat veel ondernemers, waaronder ondernemers die seizoenswerk hebben, arbeidsmigranten voor langere periodes dan 12 weken inzet.
Tot slot komt uit tabel 3.6 naar voren dat ongeveer de helft van de respondenten i n meer of mindere mate te maken heeft met piekmomenten bijvoorbeeld als het gevold van seizoenwerk. In figuur 3.1 staat weergegeven wanneer de ondernemers extra behoefte hebben aan arbeidsmigranten.
37
Figuur 3.1: Maanden waarin er pieken zijn in de vraag naar internationale werknemers Bron: Risbo
Veel van de werkzaamheden zijn afhankelijk van het seizoen. Bij 35 procent van de bedrijven gaat het om jaarlijks terugkerend werk. Nog eens 19 procent heeft af en toe pieken in het aantal benodigde medewerkers. In figuur 3.1 is te zien dat de pieken vooral in de maanden maart tot en met juni voor komen.
De pieken liggen voor verschillende typen bedrijven op een ander moment, hieronder is een figuur opgenomen waarin de bedrijven, die pieken gedurende het jaar hebben, ingedeeld zijn naar het aantal persone elsleden. Het beeld verschilt duidelijk. Bij de kleine bedrijven tot 10 werknemers gaat het vooral om pieken in de zomerperiode en zijn er geen pieken in de maanden van november tot en met februari. Bij de bedrijven met 10 tot en met 4 9 werknemers zijn de pieken meer verspreid over het jaar. Bij de bedrijven van 50 tot en met 99 werknemers is het vooral in de maanden april, mei en juni drukker. Bij de grote bedrijven zijn er vooral in de zomermaanden minder pieken, en is er aan het eind van het jaar een piekmaand.
0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% jan feb maa apr mei jun jul aug sep okt nov dec
38
Figuur 3.2: Maanden waarin er pieken zijn in de vraag naar internationale werknemers naar bedrijfsomvang Bron: Risbo
In de volgende figuur zijn de landbouwbedrijven afgezet tegen de overige bedrijven. Bij landbouwbedrijven komen er in het hele jaar pieken voor, maar de drukte neemt vanaf januari toe tot in mei en juni. Bij de overige bedrijven is het minder sprake van pieken en deze zijn meer verdeeld over het jaar. Er is in de figuur geen verdere uitsplitsing naar sector gemaakt om dat het aantal bedrijven beperkt is. Wel blijkt uit nadere analyse dat geen van de bedrijven in de techniek/metaalbewerking te maken heeft met pieken gedurende het jaar.
Figuur 3.3: Maanden waarin er pieken zijn in de vraag naar internationale werknemers naar sector Bron: Risbo
0% 10% 20% 30% 40% 50% jan feb maa apr mei jun jul aug sep okt nov dec minder dan 10 werknemers (N=17) 0% 10% 20% 30% 40% 50% jan feb maa apr mei jun jul aug sep okt nov dec 10-49 werknemers (N=12) 0% 10% 20% 30% 40% 50% jan feb maa apr mei jun jul aug sep okt nov dec 100 of meer werknemers (N=10) 0% 10% 20% 30% 40% 50% jan feb maa apr mei jun jul aug sep okt nov dec 50-99 werknemers (N=15) 0% 20% 40% 60% 80% jan feb maa apr mei jun jul aug sep okt nov dec landbouw (N=16) 0% 20% 40% 60% 80% jan feb maa apr mei jun jul aug sep okt nov dec overig (N=38)
39
Reden voor de keuze voor internationale werknemers Er zijn verschillende redenen om voor internationale werknemers te kiezen. In tabel 3.7 staan de redenen die de ondernemers in Altena noemen.
Tabel 3.7: Redenen voor inzet internationale werknemers (meerdere antwoorden mogelijk) N % Totaal 54 Geen geschikt/beschikbaar personeel uit Nederland 39 71% Arbeidsethos/motivatie 18 33% Flexibiliteit 18 33% Specifieke vaardigheden van internationale werknemers 8 15% Lagere loonkosten 5 9% Overig 3 5% Weet niet/wil niet zeggen 1 2% Bron: Risbo
Op de vraag welke factoren een rol spelen bij de keuze voor internationale werknemers is er één reden die sterk naar voren komt. De bedrijven vinden moeilijk geschikt personeel uit Nederland (71 procent). Daarnaast wordt er nog een aantal andere redenen genoemd zoals, het arbeidsethos/de motivatie en de flexibiliteit (beide 33 procent), in mindere mate worden de specifieke vaardigheden genoemd en een op de tien benoemd dat de loonkosten lager zijn voor internationale werknemers. Andere analyse toont aan dat er weinig verschillen zijn voor wat betreft de ervaringen belemmeringen tussen de verschillende sectoren.
40
3.3 Belemmeringen voor het werken met internationale werknemers
Aan de ondernemers is gevraagd of zij belemmeringen ervaren bij het inzetten van internationale werknemers. En als ze deze ervaren, is gevraagd om welke belemmeringen het gaat (zie tabel 3.8a).
Tabel 3.8a: Ervaren van belemmeringen bij het inzetten van internationale werknemers Belemmeringen N % Geen 17 31% Wel 37 69% Waarvan: (meerdere antwoorden mogelijk) Gebrek aan huisvesting 29 78% Taal- en/of cultuurbarrières 15 41% Regeldruk/administratieve lasten 11 30% Overig 6 16% Totaal 37 100% Bron: Risbo
Twee op de drie ondernemers waar internationale werknemers in dienst zijn, ervaren belemmeringen bij het inzetten van deze mensen (69 procent). Van de ondernemers die belemmeringen ervaren, ervaart driekwart een gebrek aan huisvesting (78 procent). Bij vier op de tien vormen de taal of cultuur een barrière (41 procent). Verder ervaart 30 procent de regels en administratieve voor internationale werknemers als een belemmering.
In tabel 3.8b worden de ervaren belemmeringen uitgesplist naar omvang van het bedrijf.
Tabel 3.8b: Ervaren van belemmeringen bij het inzetten van internationale werknemers, naar omvang bedrijf
Tot 10 10 tot 49 50 tot 99 100 of meer Omvang onbekend Geen 7 37% 3 27% 0 0% 2 33% 5 45% Wel namelijk 12 63% 8 73% 7 100% 4 67% 6 55% Waarvan: Gebrek aan huisvesting 5 42% 8 100% 7 100% 3 75% 6 100% Taal- en/of cultuurbarrières 6 50% 4 50% 3 43% 1 25% 1 17% Regeldruk/adm. lasten 5 42% 1 13% 4 57% 1 25% 0 0% Overig 1 8% 1 13% 1 14% 0 0% 3 50% Bron: Risbo
Of bedrijven nu weinig of veel internationale werknemers in dienst hebben, in alle gevallen ervaren tweede derde of meer van de bedrijven belemmeringen (zie tabel 3.8a). Bij de bedrijven met minder dan tien internationale werknemers wo rdt een gebrek aan huisvesting minder genoemd, bij vrijwel alle bedrijven met meer dan 10 internationale werknemers is het gebrek aan huisvesting de grootste belemmering voor het inzetten van deze werknemers.