Leiden, 26 november 2026
Bron laatst gecontroleerd op 19 november 2026.
Bijlage 1: Toelichting op de participatie- en inspraakverordening Inleiding De participatie- en inspraakverordening uit 2019 is op een beleidsarme wijze geactualiseerd. Aanleiding hiervoor was de nieuwe Wet versterking participatie op decentraal niveau. De participatie- en inspraakverordening gemeente Leiden 2026 voldoet nu aan deze nieuwe wet en ook aan de Omgevingswet. De verordening sluit aan bij de door de raad vastgestelde Handreiking samenwerken in de stad. Het eerste deel van de toelichting bestaat uit algemene informatie. In het tweede deel van de toelichting worden alleen de begrippen en artikelen toegelicht die niet vanzelfsprekend zijn. Algemene informatie Wet versterking participatie op decentraal niveau Op 1 januari 2025 is de Wet versterking participatie op decentraal niveau in werking getreden (Stb. 2024, 203, hierna: de wet). Deze wet beoogt het draagvlak voor het beleid van gemeenten, en de uitvoering en evaluatie daarvan, te vergroten door inwoners hier een grotere rol in te geven. Volgens de memorie van toelichting is het, gezien de grote maatschappelijke opgaven waar gemeenten voor staan, van belang dat gemeenten inwoners vroegtijdig en zorgvuldig betrekken bij vraagstukken.
Tegen die achtergrond voorziet de wet in de eerste plaats in een verbreding van de verplichtingen voor gemeenten. Gemeenten moeten inwoners op grond van de wet niet meer alleen bij de voorbereiding van beleid betrekken, maar ook bij de uitvoering en evaluatie daarvan (artikel 150, eerste lid, van de Gemeentewet). In de memorie van toelichting is bovendien opgemerkt dat inspraak lang niet het enige middel voor gemeenten is om inwoners bij het maken van beleid en de uiteindelijke besluitvorming te betrekken. De wet beoogt in de tweede plaats dus dat gemeenten hun inspraakverordening vervangen door een participatieverordening en dat zij daarin meer recht doen aan alle verschillende middelen die er voor participatie zijn.
Tot slot bevat de wet een bepaling over het uitdaagrecht. Uit artikel 150, derde lid, van de Gemeentewet volgt dat gemeenten in de nieuwe participatieverordening niet alleen moeten voorzien in de wijze waarop gemeenten inwoners bij het voorbereiden, uitvoeren en evalueren van gemeentelijk beleid betrekken, maar aan inwoners en maatschappelijke partijen ook de mogelijkheid moeten bieden zelf het initiatief te nemen. Geregeld is dat gemeenten in de participatieverordening de voorwaarden moeten bepalen waaronder inwoners en maatschappelijke partijen taken van de gemeente kunnen uitvoeren. Dit betreft zowel het uitvoeren van de eigen taken van de gemeenten (artikel 150, derde lid, onder a), als het uitvoeren van de taken die aan de gemeenten in medebewind zijn gegeven (artikel 150, derde lid, onder b). Dit laatste voor zover dat niet in strijd is met de wet. Aansprakelijkheid Voor de verhouding tussen het uitdaagrecht en het aansprakelijkheidsrecht is van belang dat de gemeente in bepaalde gevallen een risicoaansprakelijkheid heeft en dat die aansprakelijkheid niet kan worden overgedragen. Dit kan bijvoorbeeld aan de orde zijn als het uitdaagrecht ziet op het inrichten of onderhouden van de openbare ruimte of het gebruik van gebouwen van de gemeente. Als de gemeente een risicoaansprakelijkheid heeft, dan is het ook aan de gemeente om de risico’s zoveel mogelijk te beperken. Dit vereist dat de gemeente hier in het kader van het uitdaagrecht met de inwoners of maatschappelijke partijen afspraken over maakt. Welke maatregelen nodig zijn en wat daarin van de inwoners en maatschappelijke partijen mag worden verwacht, is erg afhankelijk van waar het uitdaagrecht precies op ziet. Ook hier geldt dus dat per geval zal moeten worden bepaald hoe hier invulling aan wordt gegeven. In de verordening is een bepaling opgenomen waarin is vastgelegd dat de gemeente met de inwoners en maatschappelijke partijen afspraken maakt over de uitvoering van de gemeentelijke taak. En ook wat de gevolgen zijn als de afspraken niet worden nagekomen.
Participatie op grond van de andere wetten, zoals de Omgevingswet In bepaalde gevallen geeft de wet nadere handvaten voor participatie. In die gevallen is deze verordening niet van toepassing. Een relevant voorbeeld van een geval waar de participatieverordening zich niet voor leent is de omgevingsvergunning in de Omgevin gswet. Bij de aanvraag van een omgevingsvergunning is namelijk niet het bevoegd gezag, maar de aanvrager aan zet en daarnaast is participatie op grond van de Omgevingswet in beginsel niet verplicht voor de aanvrager.
Tot slot: met participatie bedoelen we de aanduiding van publieksparticipatie en overheidsparticipatie gezamenlijk. Omdat insteek van de verordening is zowel publieksparticipatie als overheidsparticipatie te omarmen en te faciliteren, is ook een overkoepelend begrip voor publieks- en overheidsparticipatie opgenomen. Dit brengt tot uitdrukking dat het in beginsel niet uitmaakt of het initiatief voor de participatie bij de gemeente of bij de inwoners en maatschappelijke partijen ligt. De samenwerking staat voorop. Toelichting op participatie- en inspraakverordening gemeente Leiden 2026 Artikel 1: Begripsomschrijvingen d. Overheidsparticipatie: dit begrip is de tegenhanger van het begrip publieksparticipatie en omvat alle vormen van samenwerking tussen een bestuursorgaan enerzijds en inwoners of maatschappelijke organisaties (exclusief organisaties met een commercieel oogmerk) anderzijds waarbij de inwoners of maatschappelijke organisaties (exclusief organisaties met een commercieel oogmerk) het initiatief nemen tot participatie. Onder overheidsparticipatie valt het uitdaagrecht en meewerken aan een burgerinitiatief.
Hieronder vallen ook: non-profit energiegemeenschappen, coöperaties en verenigingen zonder winstoogmerk met een aantoonbaar maatschappelijk doel als maatschappelijke organisaties kunnen deelnemen aan overheidsparticipatie en het uitdaagrecht, ook wanneer zij economische activiteiten verrichten. Artikel 2: Reikwijdte Lid 2 Op grond van artikel 10.7, 10.8 en 10.2 van het Omgevingsbesluit wordt in een omgevingsvisie, een programma of een omgevingsplan aangegeven hoe burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen bij de voorbereiding zijn betrokken en wat de resultaten daarvan zijn. Hiervoor heeft het college in 2023 de beleidsregels participatie vastgesteld waarin staat wanneer participatie wel en niet verplicht is. De beleidsregels participatie stellen ook dat een participatietraject wordt beschreven in een participatieplan. Het resultaat ervan staat in de participatierapportage. De beleidsregels participatie schrijven voor dat het minimale niveau van participatie raadplegen is. Hierbij wordt de participatieladder als uitgangspunt gehanteerd met als treden: meebeslissen co-productie, adviseren, raadplegen. Tot slot geven de beleidsregels participatie aan wanneer er wel en geen sprake is van participatie. Dat komt ook terug in deze verordening. Artikel 3 Participatietraject In een participatieplan wordt een participatietraject omschreven. Een participatieplan bij wijziging van Omgevingsplan, Omgevingsvisie en Omgevingsprogramma wordt gepubliceerd in de digitale gemeenteberichten met een verwijzing daarna in de Stadskrant. Als bij de start van het proces direct duidelijk is welke belanghebbenden betrokken moeten worden, kunnen vertegenwoordigers van deze belanghebbenden mogelijk betrokken worden bij de inrichting van het participatietraject Lid 1, e Bij een publieksparticipatietraject worden belangen breed in beeld gebracht. Vanzelfsprekend wordt er ingezet om belanghebbenden die dat willen deel te laten nemen aan een participatietraject. Hierbij schenkt de gemeente extra aandacht aan het bereiken van doelgroepen die minder makkelijk te bereiken lijken. Artikel 6 Publieksparticipatie en inspraak Lid 4 a t/m g Publieksparticipatie of inspraak is zinloos als het bevoegdheden betreft van andere bestuursorganen. Of als de gemeente in haar handelen vastzit aan wetgeving bijvoorbeeld van hogere overheden zoals provincie of rijk, waar de gemeente geen invloed op heeft. Soms is publieksparticipatie of inspraak overbodig, als dit proces al is doorlopen of als het om interne gelegenheden gaat binnen de gemeente. Het is ook niet de bedoeling dat participatie of inspraak een herhaling van zetten wordt. Het feit dat publieksparticipatie of inspraak uitgesloten wordt bij de voorbereiding van een beschikking, bedoeld in artikel 1:3, tweede lid, van de Algemene wet bestuursrecht, als uitvoering van gemeentelijk beleid, ontslaat het bevoegd gezag overigens niet van de verplichting om bij de voorbereiding van een beschikking de nodige kennis te vergaren omtrent de relevante feiten en de af te wegen belangen, als bedoeld in artikel 3:2 van de Algemene wet bestuursrecht. Daarnaast kan het bevoegd gezag ook in de rol handelen als aanvrager van bijvoorbeeld een omgevingsvergunning voor het afwijken van het omgevingsplan, ook wel een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) genoemd. Onderhavig artikel van de verordening verbiedt in dat geval niet dat het bevoegd gezag als aanvrager van de omgevingsvergunning voor een BOPA de aanvraag vooraf afstemt met derden. Ook staat deze verordening er niet aan in de weg dat een andere aanvrager niet -zijnde het bevoegd gezag, zoals bijvoorbeeld een burger of bedrijf, van bijvoorbeeld een omgevingsvergunning op vrijwillige basis zijn aanvraag vooraf afstemt met derden. Voor participatie door de aanvrager van een omgevingsvergunning is onder andere artikel 7.4 (participatie) van de Omgevingsregeling belangrijk. Lid 5 Het bestuursorgaan kan gemotiveerd afzien van participatie wanneer het beleidsvoornemen dusdanig urgent of van algemeen belang is dat de uitkomst van participatie niet kan worden afgewacht. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om: veiligheid, openbare orde, gezondheid, nutsvoorzieningen, huisvestings(locatie) kwetsbare doelgroepen, (dreigende) fysieke schade of humanitaire noodhulp. Artikel 10 Verlenen overheidsparticipatie Lid 2 Het college doet alleen mee aan een burgerinitiatief als dit initiatief past binnen de kaders van het gemeentelijk beleid en bijdraagt aan de doelstellingen daarvan. Ook kijkt het college of de weigeringsgronden van toepassing zijn. Lid 5 a t/m d Hier zijn subjectieve weigeringsgronden opgenomen, deze weigeringsgronden hebben geen automatische werking. Het college moet eerst afwegen of de hier genoemde weigeringsgronden voldoende relevant zijn om tot weigering over te gaan. Lid 6 a t/m j Hier staan de objectieve weigeringsgronden, als één van deze gronden aanwezig is, doet de gemeente niet mee. De beperkingen die dit lid stelt aan de inhoud van een burgerinitiatief hebben te maken met doelmatigheid. Het is bijvoorbeeld weinig efficiënt om de raad te belasten met een onderwerp waarover de raad uiteindelijk geen beslissende bevoegdheid heeft. Een ander argument voor deze uitzondering is, dat de afstand tussen burger en bestuur alleen maar zou worden vergroot als de burger na het doorlopen van de burgerinitiatiefprocedure te horen krijgt dat de raad niets met het initiatiefvoorstel kan doen, omdat hij er niet over gaat. Hoofdstuk XIII van de Gemeentewet richt zich op het stimuleren van een goed financieel beheer. Dit door in strikte bepalingen het vaststellen van de begroting, de jaarrekening en de goedkeuring van de begroting vast te leggen. Hier worden onder andere eisen aan de te nemen besluiten gesteld en termijnen waarbinnen een en ander moet plaatsvinden neergelegd. Het is niet de bedoeling dat een burgerinitiatief deze wettelijke procedures doorkruist. Op grond van artikel 132 lid 6 van de Grondwet is het de formele wetgever die bepaalt welke belastingen door het gemeentebestuur kunnen worden geheven. Daarom kunnen gemeentelijke belastingen geen onderwerp zijn van een burgerinitiatief. Ook moet voorkomen worden dat het burgerinitiatief andere procedures zoals de bezwaar - of de klachtprocedure doorkruist. Met het oog hierop kan het burgerinitiatiefvoorstel niet gaan over een bezwaar tegen een genomen besluit of een klacht over het gedrag van het gemeentebestuur. Hiervoor is een klachtenregeling. Tenslotte is het niet de bedoeling dat zaken die recent nog in de raad aan de orde zijn geweest opnieuw onderwerp van bespreking worden als gevolg van een burgerinitiatief. Dit zou de besluitvorming in de raad te zeer kunnen frustreren. Lid 7 Deze bepaling is opgenomen vanwege het aangenomen amendement Geen weigering publieksinitiatieven op subjectieve gronden bij de raadsbehandeling van de participatie- en inspraakverordening in 2019. De raad heeft bepaald dat elke weigering van medewerking aan een burgerinitiatief doorgestuurd wordt met advies voor behandeling door de raad, tenzij 1 van de objectieve weigeringsgronden zich voordoet uit lid 6. Lid 8 Het college houdt op het online participatieplatform Doe mee, een openbaar register bij met informatie over de grote ingediende burgerinitiatieven die onder de bevoegdheid van college vallen en waaraan het college medewerking verleent. Uitzonderingen hierop zijn de groeninitiatieven die op de website groene stad 071 staan en de initiatieven binnen het project Samen aan de slag. Artikel 13 Behandeling in raad Een besluit over een burgerinitiatief volgt de normale besluitvormingsprocedure zoals vastgelegd in de Verordening op de raadscommissies Leiden en het Reglement van Orde gemeenteraad Leiden. Na agendering door het presidium wordt een initiatiefvoorstel inhoudelijk voorbereid in de betreffende vakinhoudelijke raadscommissie, waarna het voor bespreking in de raad wordt geagendeerd. De referendumverordening is ook van toepassing bij burgerinitiatieven. Artikel 14 Beraadslaging en besluitvorming Het eerste tot en met derde lid van dit artikel regelen dat de initiatiefnemers in zowel de commissievergadering als de raadsvergadering waarin het voorstel wordt behandeld, de gelegenheid krijgen hun voorstel mondeling toe te lichten, eventuele vragen van de raad te beantwoorden en deel te nemen aan de beraadslaging over het initiatief. Het is uiteraard de bedoeling dat deze mogelijkheid standaard wordt geboden. De ‘kan’-bepaling is opgenomen voor die gevallen waarbij een initiatief wordt afgewezen op puur formele gronden (bijvoorbeeld in het geval de aanvraag niet voldoet aan de eisen of de aanvrager niet gerechtigd is een aanvraag in te dienen). Dan zal het in de meeste gevallen niet nodig zijn daarover in de raad of commissie te discussiëren. Met het vierde, vijfde en zesde lid worden vooral waarborgen gecreëerd voor transparantie bij de afhandeling van een burgerinitiatief door de raad. Op grond van het eerste en vierde lid wordt de verzoeker altijd schriftelijk meegedeeld wat er met het ingediende voorstel gebeurt. Dat kan dus een mededeling dat het verzoek wordt afgewezen of een inhoudelijk besluit zijn. Wordt het verzoek tot plaatsing van het burgerinitiatiefvoorstel door de raad afgewezen, dan is er sprake van een besluit in de zin van de Algemene wet bestuursrecht waartegen bezwaar en beroep op de rechter openstaan. Besluit de raad het burgervoorstel te agenderen, dan is er sprake van een voorbereidingsbeslissing die niet vatbaar is voor bezwaar of beroep (artikel 6:3 Awb).